
Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται μια στροφή της επιστημονικής κοινότητας προς τη μελέτη των αφηγήσεων των θεραπευομένων γύρω από τη βιωμένη εμπειρία της ασθένειας. Επιστημονικά πεδία, όπως η ιατρική, η ψυχιατρική και η ψυχολογία, στρέφονται ολοένα και περισσότερο στη διερεύνηση του τρόπου με τον οποίο τα άτομα αντιλαμβάνονται, νοηματοδοτούν και αφηγούνται ιστορίες για την ασθένεια, αναγνωρίζοντας τη σημασία της υποκειμενικής εμπειρίας για την κατανόηση τόσο των σωματικών και ψυχικών συμπωμάτων της νόσου, όσο και των κοινωνικοπολιτισμικών της προεκτάσεων.
Η εξέλιξη αυτή συνδέεται με την ενίσχυση διεπιστημονικών προσεγγίσεων, όπως η αφηγηματική ιατρική, ένας όρος που επινόησε η Ρίτα Σάρον το 2001, δίνοντάς του τη σημασία της ιατρικής που ασκείται μέσω της αφήγησης και μπορεί να αναγνωρίσει, να απορροφήσει και να ερμηνεύσει τα συναισθήματα που υπάρχουν μέσα στις ιστορίες για την ασθένεια, επιδιώκοντας να εξοπλίσει τους ιατρούς με αφηγηματικές δεξιότητες τις οποίες θα αξιοποιούσαν στη φροντίδα των ασθενών τους. Η αφηγηματική ιατρική εντάσσεται στον ευρύτερο χώρο των Medical Humanities, ο οποίος εξετάζει την ιστορία της ιατρικής και της φαρμακολογίας, την ταυτότητα θεραπευτή και θεραπευόμενου, τη φύση της ασθένειας και τη σημασία της αφήγησης για την περιγραφή της ασθένειας.[1]
Η στροφή αυτή εκτείνεται και στην ψυχολογία και την ψυχοθεραπεία, όπου η αφήγηση εξετάζεται τόσο ως ερευνητικό εργαλείο όσο και ως μέσο ψυχοθεραπευτικής παρέμβασης. Ειδικότερα, η αφηγηματική έρευνα για την ασθένεια αντιπαρατίθεται με τη «φωνή της ιατρικής», ως εναλλακτική, βιογραφικά πλαισιωμένη κατασκευή της εμπειρίας της νόσου,[2] ενώ η αφηγηματική θεραπεία, που χρησιμοποιείται στο πλαίσιο της συστημικής ψυχοθεραπείας, θέτει στο επίκεντρο της θεραπευτικής πράξης τον ίδιο τον άνθρωπο, διαχωρίζοντας την ταυτότητά του από το πρόβλημα. Κεντρικό εργαλείο, μάλιστα, της αφηγηματικής θεραπείας είναι η θεραπευτική γραφή, η οποία βοηθάει τους ασθενείς να καταγράψουν τα συμπτώματα που έχουν ή πληροφορίες για την πορεία της υγείας τους και να έρθουν σε επαφή με βαθύτερα ερωτήματα που τους προβληματίζουν, καθώς μαθαίνουν να διαχειρίζονται τα συναισθήματά τους.[3]
Παράλληλα, έχει διαμορφωθεί στη λογοτεχνία ένας διακριτός θεματικός άξονας γύρω από την ασθένεια, με τα (αυτο)παθογραφικά κείμενα[4] και την αναπηρία, με τη λεγόμενη «ποίηση της αναπηρίας»[5]. Οι λογοτεχνικές αυτές εκφράσεις αναδεικνύουν ζητήματα που αφορούν τη βιωμένη εμπειρία της ασθένειας και της αναπηρίας, τη σωματικότητα, τα συμπτώματα, τον πόνο, τις καθημερινές δυσκολίες που ενδέχεται να συνοδεύουν μια πάθηση ή μια αναπηρία, καθώς και την ανάγκη άρσης του κοινωνικού στίγματος, αμφισβήτησης των στερεοτύπων και ανάδειξης της ορατότητας των εμπειριών που συχνά παραμένουν στο περιθώριο του δημόσιου λόγου.
Στο πλαίσιο αυτού του διεπιστημονικού διαλόγου εντάσσεται και η έκδοση της ανθολογίας ποιημάτων με τίτλο Άφθαρτοι στίχοι για φθαρτά σώματα (2026, εκδ. Μετρονόμος), σε ανθολόγηση της Χριστίνας Λιναρδάκη, στην οποία συμμετέχουν 27 ποιητές και ποιήτριες που έχουν μια αναπηρία, νόσησαν ή νοσούν. Όπως εύλογα αναφέρει η Λιναρδάκη στην εισαγωγή του βιβλίου, «το γεγονός ότι μιλάμε εμείς για τον εαυτό μας σε έναν κόσμο όπου κατά κανόνα μη ανάπηρα άτομα μιλούν και αποφασίζουν για τα ανάπηρα, είναι πολύ σημαντικό» (σ. 14-15). Η ανθολογία προσφέρει, επομένως, ένα λογοτεχνικό πεδίο διερεύνησης των τρόπων με τους οποίους η ποιητική γλώσσα προσεγγίζει και αναπαριστά τη σωματική και ψυχική εμπειρία της νόσου και της αναπηρίας.
Θεματικά, στον πυρήνα της ανθολογίας βρίσκεται, φυσικά, το σώμα, το οποίο, από τη μία πλευρά, ιατρικοποιείται, περιθωριοποιείται και υπόκειται σε αρνητικές αξιολογήσεις, ενώ, από την άλλη, γίνεται αντικείμενο αποδοχής και διεκδίκησης, αναδεικνύοντας την αξία της διαφορετικότητάς του. Το σώμα, ωστόσο, δεν παρουσιάζεται αποκλειστικά ως φορέας της νόσου ή της αναπηρίας, αλλά και ως πεδίο έκφρασης και διαμαρτυρίας, το οποίο μπορεί να ενεργοποιήσει την ενσυναίσθηση και να συμβάλει στην κατανόηση της βιωμένης εμπειρίας του άλλου. Πιο συγκεκριμένα, θα επικεντρωθώ σε δύο βασικές θεματικές της ανθολογίας: τις μεταμορφώσεις του σώματος και τις αναπαραστάσεις της ασθένειας.
{jb_quote}Ένα λογοτεχνικό πεδίο διερεύνησης των τρόπων με τους οποίους η ποιητική γλώσσα προσεγγίζει και αναπαριστά τη σωματική και ψυχική εμπειρία της νόσου και της αναπηρίας.{/jb_quote}
Το σώμα, λοιπόν, βιώνεται άλλοτε ως πεδίο εσωτερικής σύγκρουσης και μάχης, το οποίο περιγράφεται μέσα από ένα λεξιλόγιο πολέμου: «Σκληροτράχηλο το σώμα/ Οι μύες παλεύουν μεταξύ τους/ Ποια ομάδα θα κυριαρχήσει στην άλλη» (σ. 22), γράφει η Φανή Αθανασιάδου, αλλά και η Λιναρδάκη στο ποίημά της με τίτλο «Εστίες»:
ο μυελός μου
ένα πεδίο μάχης
διάστικτο από λευκούς κύκλους
πάνω στο μαύρο της μαγνητικής
νάρκες έτοιμες να εκραγούν
ανά πάσα στιγμή
οι απομυελινωτικές εστίες (σ. 57)
και άλλοτε το σώμα μεταμορφώνεται σε τόπο αναγέννησης και ελπίδας:
Είμαι ρίζα της ρίζας μου∙
Πατρίδα των μαχών μου.
Είμαι βλάστηση στη λάσπη –
Το σώμα φυτεύεται ξανά,
εκεί που ο χρόνος δεν ζητά αποδείξεις (σ. 38),
σημειώνει η Αθανασία Δρακοπούλου στο ποίημά της με τίτλο «Σώμα επί γης», στο οποίο προσδίδει στο σώμα χαρακτηριστικά του φυτικού κόσμου, όπου η φθορά και η δοκιμασία συνυπάρχουν με τη δυνατότητα ανασυγκρότησης και εκ νέου γέννησης του εαυτού. Αντίστοιχα, ο Δημήτρης Ζάχαρης, ο οποίος διαγνώστηκε το 2018 με πλάγια μυατροφική σκλήρυνση και έφυγε από τη ζωή πριν από λίγες μέρες, μέσω του παράδοξου «ενός βράχου που ανθίζει» (σ. 43) αποτυπώνει με παραστατικό και εύστοχο τρόπο τη μεταστροφή της αίσθησης του σώματος, καθώς από φορτίο γίνεται σύμβολο άνθισης και ανθεκτικότητας. Ακόμα, στο ποίημα του Βαγγέλη Ευαγγέλου με τίτλο «Εκείνος», το σώμα ταυτίζεται με έναν θαλάσσιο και ρευστό χώρο και η χειρουργική πράξη με μια κατάδυση εντός των οργάνων του: «5 χειμώνες πριν, το σώμα έγινε λιμάνι με δύο στόλους, ο ένας από αλάτι, ο άλλος από σίδερο. ΕΚΕΙΝΟΣ φορούσε σακάκι με παλιές άγκυρες στις τσέπες και σαν δύτης μπήκε στο βυθό μου με φακό χειρουργού» (σ. 40).
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι διαφορετικοί τρόποι με τους οποίους αναπαρίσταται η ασθένεια, οι οποίοι μπορούν να συνδεθούν με την τεχνική της εξωτερίκευσης –όπως αυτή εφαρμόζεται στο πλαίσιο της αφηγηματικής θεραπείας– με στόχο την προσωποποίηση του προβλήματος και την απομάκρυνσή του από το άτομο.[6] Πιο συγκεκριμένα, στο ποίημα του Αμανατίδη με τίτλο «σημείωμα», η νόσος αποκτά διαδοχικά διαφορετικούς ρόλους και ιδιότητες: «η νόσος μου είναι γλύπτρια», «είναι και ζωγράφος η νόσος», «είναι και σκηνοθέτης η νόσος και συγγραφέας και κυνηγός κεφαλών» (σ. 25-26), και προβάλλεται ως μια αυτόνομη και δυναμική οντότητα που διαρκώς μεταμορφώνεται και επηρεάζει το σώμα και την ταυτότητα του ατόμου. Αντίστοιχα, στο ποίημα της Ειρήνης Παραδεισανού με τίτλο «η αρρώστια μου όνομα δεν έχει», η νόσος παρουσιάζεται ως μια μυστηριακή, θηλυκή παρουσία, διαχωρισμένη από το ποιητικό υποκείμενο, η οποία αντιστέκεται στην ιατρική της κατηγοριοποίηση:
[…] Η αρρώστια μου όνομα δεν έχει.
Αρνείται την κατάταξη στων γιατρών τη χορεία.
Χορεύει μπρος στα μάτια μου τα βράδια
με το ρυθμό των άγριων μάγων
κι ορθώνει εμπρός μου το γυμνό κορμί της (σ. 71).
Επίσης, η Αμέλια στο ποίημά της με τίτλο «δί-ψυχη» προβαίνει σε μια προσπάθεια απόδοσης της διπολικής διαταραχής μέσα από αντιθετικά δίπολα, όπως το φως και το σκοτάδι, το ύψος και το βάθος: «[…] Ώρα ψύχωσης εδώ. Εγώ. Η διπολική. Εγώ που μέσα μου κατοικούν ο ήλιος και το Φεγγάρι. Εγώ που κατέβασα τα χάπια. Που προσπάθησα να πηδήξω από ανοικτό παράθυρο. Να πιω την πρέζα. Τη χλωρίνη. Εγώ που μέσα μου κατοικεί ένα τσακισμένο αγριολούλουδο. Εγώ το μειδίασμα του ανέμου. Εγώ το ύψος και το βάθος. Εγώ, η Δί-ψυχη» (σ. 30). Η συγκεκριμένη αναπαράσταση μου θύμισε εκείνη της Μαργαρίτας Καραπάνου στο αυτοβιογραφικό της μυθιστόρημα με τίτλο Ναι (1999) –το οποίο και εξέτασα στη διδακτορική μου διατριβή–[7], όπου η διπολική διαταραχή σχηματοποιείται μέσω της εικόνας δύο σιαμαίων αδελφών «που η μια κλαίει και η άλλη γελάει»[8]. Ωστόσο, ενώ στην Καραπάνου η διττότητα εξωτερικεύεται και προσωποποιείται σε δύο σώματα, στην Αμέλια εντοπίζεται σε ένα σώμα, εντός του οποίου όμως συνυπάρχουν δυο αντίθετες ψυχικές καταστάσεις, αυτές της μανίας και της κατάθλιψης.
Πέρα από την προσωπική διάσταση της εμπειρίας της ασθένειας, αναδεικνύεται και η κοινωνική της διάσταση, μέσα από την κριτική στις κατηγοριοποιήσεις και στις κυρίαρχες αντιλήψεις περί κανονικότητας. Χαρακτηριστικά, στο ποίημα του Αρτέμη Μαυρομμάτη, η απόρριψη των ακρωνυμίων «ΛΟΑΤΚΙ» και «ΑμεΑ» και η διεκδίκηση της ορατότητας συνιστούν μια μορφή αμφισβήτησης γύρω από κοινωνικά μας πρότυπα, τα οποία προβάλλουν ως ιδεώδη τη συμμετρία και ομοιομορφία του σώματος:
Προτείνω να μη σε λέω ΛΟΑΤΚΙ. Προτείνω να μη με
λες ΑμεΑ.
Όχι άλλα αρκτικόλεξα, δεν είμαστε ασφαλιστικά ταμεία.
Εγώ, ορατός. Εσύ, Κίνδυνος.
Εγώ κι εσύ, ορατός κίνδυνος για τη συμμετρία (σ. 62).
Συμπερασματικά, η παρούσα ανθολογία αναδεικνύει τις δυνατότητες της ποιητικής φόρμας να αποδώσει τη βιωμένη εμπειρία της νόσου και της αναπηρίας μέσω της συμπύκνωσης, της πλούσιας εικονοποιίας και της αξιοποίησης ποικίλων εκφραστικών μέσων, με κυριότερα τη μεταφορά και την παρομοίωση.
Θα κλείσω με ένα τετράστιχο από το ποίημα του Γιώργου Θεοχάρη «Γενικό Νοσοκομείο Λαϊκό 2013», το οποίο θεωρώ ότι αναδεικνύει με εύστοχο τρόπο τη θεραπευτική λειτουργία της ποιητικής γραφής. Κι αυτό διότι, αν και η ασθένεια προσφέρει στην ποίηση το πρωτογενές της υλικό, η ποιητική πράξη το μετασχηματίζει σε δημιουργική και, σχεδόν, αντιστασιακή δύναμη απέναντί της:
Μέσα μου μείνε, λέω, κι ας πονώ
Εγώ τον πόνο στίχο θα τον κάνω
Ώσπου σιγά σιγά να σε ξεκάνω–
Όσο μου δίνεις έμπνευση –το ξέρεις– σε νικώ! (σ. 44).
{jb_quote}Αν και η ασθένεια προσφέρει στην ποίηση το πρωτογενές της υλικό, η ποιητική πράξη το μετασχηματίζει σε δημιουργική και, σχεδόν, αντιστασιακή δύναμη απέναντί της.{/jb_quote}
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
[1] Charon, R., DasGupta, S., Herman, N., Irvine, G., Marcus, E., Rivera-Colnón, E., Spencer, D. & Spiegel. (2022), Οι αρχές και η άσκηση της αφηγηματικής ιατρικής, επιμ. Γ. Θεοχάρης, μτφρ. Α. Καλλιοντζή, Αθήνα: SOS Ιατροί – Παπαζήση.
[2] Αυδή, Ε. & Καραμπά, Θ. (2010), «Η συμβολή της αφηγηματικής προσέγγισης στην κατανόηση της εμπειρίας του καρκίνου του μαστού», Επιστημονική Επετηρίδα της Ψυχολογικής Εταιρίας Βορείου Ελλάδος, τ. 8, σ. 270-294.
[3] White, M., & Epston, D. (1990). Narrative means to therapeutic ends. WW Norton & Company.
[4] Hawkins, A. H. (1999), Reconstructing illness: Studies in pathography, vol. 393, USA: Purdue University Press.
[5] Λιναρδάκη, Χ. (2026), «Ανιχνεύοντας την υπόθεση μιας ελληνικής ποίησης της αναπηρίας», Poetry Crisis – University of Michigan, 29/8/2026.
[6] Morgan, A. (2011), Τι είναι η αφηγηματική θεραπεία;, μτφρ. Α. Χαρβάτης, Θεσσαλονίκη: University Studio Press.
[7] Ντεμίρη, Γ. (2025), «Η γραφή ως θεραπεία: η διεπαφή λογοτεχνίας και ψυχολογίας στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία», Διδακτορική Διατριβή, Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης, Τμήμα Ελληνικής Φιλολογίας, Κομοτηνή.
[8] Καραπάνου, Μ. (1999), ΝΑΙ, Αθήνα: Ωκεανίδα. σ. 59-61.
[Η Γεωργία Ντεμίρη είναι διδάκτωρ Νεοελληνικής Φιλολογίας.]
Άφθαρτοι στίχοι για φθαρτά σώματα
Ανθολογία ποιημάτων
Συλλογικό έργο
Επιλογή: Χριστίνα Λιναρδάκη
Μετρονόμος
108 σελ.
ISBN 978-618-5963-42-2
Τιμή €12,72











