Δημοσιεύω σήμερα μιαν ανάρτηση του Γιάννη Αγγελόπουλου, που δημοσιεύτηκε στην ομάδα του Φέισμπουκ «Ελληνική γλώσσα και Γλωσσολογία».
Το θέμα μας έχει απασχολήσει και εδώ αρκετές φορές, ενώ το έχω θίξει και στον παλιό μου ιστότοπο (που όμως είναι πεσμένος αυτή την περίοδο).
Μεταφέρω κόπι-πάστε την ανάρτηση (έχω προειδοποιήσει τον Αγγελόπουλο ότι θα την κλέψω) και προσθέτω ένα σχόλιο σε αγκύλες.
Ως ή σαν; Όταν η λογική κοντράρει τη φιλολογία!
Είναι εναλλάξιμα αυτά τα ομοιωματικά;
Θα βρείτε διαδικτυακά πολλές οδηγίες προς γλωσσικά ναυτιλομένους να μας εξηγούν ότι το ως χρησιμοποιείται προκειμένου για πραγματική ιδιότητα π.χ. μιλά ως γιατρός (όταν όντως είναι) και το σαν για πλαστή, π.χ. μιλά σαν γιατρός (όταν δεν είναι).
Αλλά μην το δέσετε και κόμπο. «Μιλώ σαν γιατρός» θα το πουν πολλοί γνήσιοι γιατροί. Αλλά και κανένας γνήσιος μπετατζής δεν θα σας πει «ομιλώ ως μπετατζής». Αυτή η καθαρολογική διάκριση εμφανίζει δύο προβλήματα. Το πρώτο είναι ότι δεν την κάνουν το 90% των χρηστών, αλλά μόνο εκείνοι που, όχι μόνο πίστεψαν ότι υπάρχει διάκριση, αλλά τη θυμούνται κιόλας.
Αλλά δεν έχει σημασία αν κάποιο λάθος το κάνουν πολλοί, αυτός δεν είναι λόγος να το κάνουμε κι εμείς. Δυστυχώς όμως υπάρχει και δεύτερο πρόβλημα: δεν είναι λογικά ευδιάκριτη η πραγματική ιδιότητα από τη μη τοιαύτη, όταν δεν έχουμε να κάνουμε με γιατρούς που έχουν πτυχίο και ταμπέλα “Νόμιμο Ιατρείο”. Πώς πιστοποιούνται οι φίλοι, οι σύμβουλοι, οι ήρωες, οι απατεώνες και πολλοί άλλοι; Γράφει ο γλωσσολόγος Αγαπητός Τσομπανάκης στην «Νεοελληνική Γραμματική» (1994): «Στην φράση να του μιλήσεις σαν φίλος δεν είμαστε βέβαιοι αν το νόημα είναι σαν φίλος που είσαι ή σαν να ήσουν φίλος […]. Γι’ αυτό νομίζουμε ότι δεν είναι δυνατό να εμποδισθεί η χρήση τού σαν και στις πραγματικές ομοιότητες, ούτε ότι η χρήση τού ως τις εξασφαλίζει αναμφισβήτητα».
[Aκριβώς αυτό. Έτσι, και ο Αχ. Τζάρτζανος στο Συντακτικό της δημοτικής, δέχεται το «Σαν γιατρός, σου λέω να…» επειδή υπονοείται το «σαν γιατρός που είμαι»]
Τα παραδείγματα με δυσκολίες στη διάκριση της πραγματικής ιδιότητας αφθονούν. Διαβάζω: «Εμφανίστηκε ως γιατρός και εξαπάτησε …». Μα φίλε μου ΣΑΝ γιατρός πρέπει να βάλεις, απατεώνας ήταν. Ναι, αλλά το παρουσιάζω από την σκοπιά των θυμάτων, που τον είδαν ΩΣ γιατρό, δεν πρέπει να γίνεται επίκληση της εκ των υστέρων γνώσης!
Τι του απαντάς τώρα; Bλέπουμε δηλαδή ότι σα να μην έφτανε η πιθανότητα γραμματικού «λάθους», έχουμε και λογική αδυναμία αναγνώρισης της φαινομενικά πραγματικής ιδιότητας από την αντικειμενικά πραγματική! Αν λοιπόν πρέπει να ρωτήσουμε τον Βιγκενστάιν, τον Μπέρτραντ Ράσελ, ή έστω τον Καρτέσιο, για να ξεχωρίσουμε τις πραγματικές ιδιότητες από τις μη, δεν υπάρχει ουσία σε αυτό το παιχνιδάκι, να γιατί οι χρήστες τα έχουν ίσιωμα. Μείναμε μόνοι μας εμείς οι «προσεκτικοί» (και μάλιστα χωρίς να είμαι κι εγώ μαζί τους, όπως θα έλεγα σε στυλ Γκράουτσο Μαρξ).
Τη διάκριση τη βρίσκουμε μόνο στα λεξικά Μπαμπινιώτη, ενώ το χρηστικό της Ακαδημίας του Χαραλαμπάκη (ιδέ εικόνα) δίνει σαν πρώτη σημασία του «σαν» την πραγματική ιδιότητα και δεύτερη την πλαστή, ενώ του Τριανταφυλλίδη ανάποδα, αλλά δεν δέχεται διαφοροποίηση. Μάλιστα και στα παλαιότερα λεξικά Δημητράκου (1967 Β΄ έκδοση του 1970) η σημασία του σαν δίδεται απλά: ωσάν ή ως. Αλλά και του Φυτράκη (1995) για τη σημασία του ομοιωματικού ως (διότι έχουμε και χρονικό, ως τώρα, τοπικό ως εδώ κλπ), δίνει απλά την εξήγηση ότι ως σημαίνει …σαν! Τόσο απλά χωρίς κανένα σχόλιο για διαφοροποιήσεις!

Είναι προφανές ότι πριν την δημιουργία του σαν, το ως κάλυπτε κάθε ομοιωματική χρήση. Π.χ. Ἐνδούπησε πεσοῦσα ὡς εἰναλίη κήξ (εξυπακ. πίπτει) Ὀδ.Ο. 479, δηλ σαν θαλάσσιος γλάρος, παρομοίωση έχουμε. Ομοίως: Οἱ δὲ φέβοντο […], βόες ὣς ἀγελαῖαι Ὀδ. Χ. 299, πάλι παρομοίωση, σαν αγέλη βοών. Το ερώτημα είναι αν όντως η εμφάνιση του (ω)σαν, τα μέσα χρόνια αναπλήρωσε μόνο τις πλαστές ομοιωματικές και όχι τις γνήσιες ιδιότητες. Δυσκολεύομαι να φαντασθώ τους ασπούδαχτους «διαφθορείς» του «ως αν» να επιλέγουν μερική αντικατάσταση σε μια προφητική ενόραση μελλοντικών λαθοθηρικών επινοήσεων.
Φυσικά έχουμε πολλά παραδείγματα ότι δεν το έκαναν, (π.χ. περιγράφοντας την μάχη Αναλάτου η Γενική Εφημερίς της Ελλάδος, 4 Μαΐου 1827 γράφει «οι Έλληνες επολέμησαν ως λέοντες χωρίς να υποχωρήσωσιν». Και ο Κασομούλης γράφει στα «ενθυμήματα» για το Μανιάκι: «πολεμήσαντες ανδρεία ως άλλοι Λεωνίδαι και Σπαρτιάται…». Δεν θα απαριθμήσω άλλα από τα πάμπολλα παρόμοια, αφού και σήμερα μπορούμε να βρούμε περισσότερα δείγματα «λανθασμένης» χρήσης απ’ όσα «σωστής». Αλλά υπάρχει πράγματι κάποιος κανόνας που παραβιάζει η “λανθασμένη” χρήση, ή φτιάχθηκε επί χάρτου και όχι στην ζωή;
Αλλά ούτε σε πιο σαφείς περιπτώσεις βλέπω «ορθή» χρήση. Όταν π.χ. προσπάθησα να κάνω αναζήτηση για τη γνωστή «τραγική» κατάσταση πολλών μονομερώς ερωτευμένων «με βλέπει ως φίλο», ο γκούγκλης δεν βρήκε ούτε ένα παράδειγμα, όλα ήταν «με βλέπει ΣΑΝ φίλο» (για το οποίο δίνει κοντά ένα εκατομμύριο χρήσεις). Κατανοώ ότι με τέτοια ερωτικό καημό δεν είναι η ώρα να διεκδικείς τίτλους «προσεκτικού» χρήστη της γλώσσας, αλλά να μη βρεθεί ούτε ένας καψουρεμένος που να σκεφτεί ότι το καυτό του πρόβλημα είναι ότι τον θεωρεί όντως ΩΣ φίλο ενώ θα ήθελε να είναι ΣΑΝ φίλο και ΩΣ εραστή; Αν ήταν ΣΑΝ, βρε παιδιά, δεν θα βρίσκαμε ένα εκατομμύριο αναζητήσεις στις ψυχολογοχαρτορίχτες του Διαδικτύου για συμβουλές πώς να το γυρίσουμε!
Μοιάζει λοιπόν τεχνητό και σχετικά πρόσφατο δημιούργημα για να μεγαλώνουν οι ωραίες λαθοθηρικές συλλογές που αυξάνουν την ακροαματικότητα και αναγνωσιμότητα γλωσσικών εμπορεύσιμων ή κυδοφόρων δημοσιεύσεων. Διευκρινίζω ότι εγώ κάνω απλή καταγραφή δεδομένων σαν παρατηρητής, δεν προσφέρω γνώμη, αφού δεν έχει καμία αξία απέναντι σε ειδικούς επιστήμονες. Ωστόσο έχω δικαίωμα να επισημάνω τις διαφορετικές απόψεις τους, όπως έκανα. Φυσικά όποια άποψη και να ακολουθήσει κανείς είναι μέσα, δεν μπορούν να του πουν ότι κάνει λάθος, αφού υπάρχει μια άποψη ειδικού για τον καθένα. Πώς έχουμε οικογενειακό γιατρό, ας έχουμε και οικογενειακό γλωσσολόγο! Βλέπουμε λοιπόν, ότι όχι μόνο διαθέτει επίσημη υποστήριξη ό,τι κι αν επιλέξετε, αλλά κι εγώ διαθέτω και λεξικά και ειδικούς να υποστηρίξω τον ισχυρισμό ότι δεν υπάρχει διάκριση. Οι νομοταγείς χρήστες του ήταν και είναι ελάχιστοι καθαρολόγοι, οι λοιποί, ακόμα και αν συμφωνούν κατά τη συζήτηση, …το ξεχνούν την ώρα της χρήσης. Τι όμορφο συναίσθημα όταν τελειώνεις μια ανάρτηση όπου όλοι έχουν δίκιο ό,τι κι αν λένε! Πόσο θα ζηλεύουν οι Μαθηματικοί και οι Φυσικοί!










