Ο τίτλος δεν αποτελεί πολιτικό σχόλιο. Θα μπορούσε, βέβαια, να αναφέρεται μεταφορικά σε κάποιους που πηγαίνουν πέρα δώθε, χωρίς σχέδιο, και μάλιστα όχι βαδίζοντας αλλά μπουσουλώντας, στα τέσσερα, όπως τα μικρά παιδιά -αλλά δεν θέλω να σχολιάσω την κυβέρνηση, εμείς εδώ λεξιλογούμε.
Τις προάλλες λοιπόν, στο Τουίτερ, ένας φίλος, καθώς συζητούσαμε για λέξεις που άλλαξαν σημασία, έφερε σαν παράδειγμα τον μπούσουλα, που σημαίνει κάτι εντελώς διαφορετικό από το ρήμα «μπουσουλάω».
Η ηχητική συνάφεια είναι ολοφάνερη, πράγματι. Κι άλλη φορά, σε σχόλιο εδώ στο ιστολόγιο, έχει γραφτεί ότι ο μπούσουλας προέρχεται από το «μπουσουλώ» ή το αντίστροφο, όμως κάτι τέτοιο δεν ισχύει. Σκέφτηκα λοιπόν ότι μπορούμε να γράψουμε ένα αρθράκι, μια και οι ετυμολογίες και των δύο λέξεων παρουσιάζουν ενδιαφέρον.
Μπούσουλας είναι η πυξίδα.
Η λέξη είναι αντιδάνειο. Προέρχεται από το ιταλικό bussola (στα γαλλικά είναι boussole), αλλά η ιταλική λέξη ανάγεται, μέσω λατινικών, σε ελληνική -και μάλιστα, ακριβώς στη λέξη «πυξίς», που όμως δεν σήμαινε την πυξίδα.
Κάπως μπερδεμένα τα είπα, οπότε να αρχίσουμε από την αρχή. Στα αρχαία ελληνικά, πυξίς ήταν το κουτί. Αρχικά, και ειδικότερα, το κουτί που ήταν φτιαγμένο από πύξο, ή πυξάρι. Ο πύξος ή το πυξάρι (Buxus sempervirens) είναι αειθαλής θάμνος ή μικρό δέντρο, στα αρχαία η πύξος. Το ξύλο του θάμνου αυτού προσφέρεται ιδιαίτερα για την ξυλογραφία και για κατασκευή κουτιών, επειδή είναι πολύ σκληρό και δεν σπάει. Το λέμε και τσιμισίρι, από το τουρκ. çimşir, παραλλαγή του şimşir. Στον Τρελό του Βάρναλη, η πλόσκα* του (το ξύλινο παγούρι του) είναι «ξύλο τσιμισίρι».
Σήμερα κυρίως ως διακοσμητικός θάμνος χρησιμοποιείται, επειδή ανέχεται καλά το κούρεμα, οπότε το βρίσκουμε σε κήπους, στη σειρά, για να οριοθετεί δρομάκια και παρτέρια. Αλλά πήγα μακριά.
Λοιπόν, αρχικά η πυξίς ήταν κουτί από πυξάρι, αλλά στη συνέχεια κάθε είδος ξύλινου μικρού κιβωτίου, από οποιοδήποτε ξύλο ή και από άλλα υλικά. Η λέξη παίρνει και τη σημασία του κυλίνδρου και αργότερα της πινακίδας της ζωγραφικής -αλλά προς το παρόν δεν έχει καμιά σχέση με το όργανο προσανατολισμού που λέμε σήμερα πυξίδα.
Η λέξη περνάει στα λατινικά της ύστερης εποχής, ως buxida, από την αιτιατική (την πυξίδα) και από εκεί στα ιταλικά, bussola, πάντοτε με τη σημασία «κουτί».
Το όργανο προσανατολισμού που λέμε σήμερα πυξίδα πρέπει να το εφεύραν πρώτοι οι Κινέζοι. Στη Μεσόγειο εμφανίζεται γύρω στο 1200. Όταν εφαρμόστηκε η καινοτομία να τοποθετηθεί η μαγνητική βελόνα μέσα σε κουτί, το όργανο ονομάστηκε bussola, δηλαδή «κουτί», κι έτσι από τον 14ο αιώνα η λέξη bussola πήρε και τη νέα σημασία της πυξίδας -και από εκεί πέρασε σε πολλές γειτονικές γλώσσες: boussole στα γαλλικά, brujula στα ισπανικά, μπούσουλας στα ελληνικά, pusula στα τουρκικά.
Στα μεσαιωνικά ελληνικά βρίσκουμε τη λέξη και με την παλιά σημασία, «κουτί» (π.χ. ένα μπούσουλα δακτυλίδια στον Ζήνωνα) αλλά στη συνέχεια αποκλειστικά με τη σημασία της ναυτικής πυξίδας ή και με μεταφορικές σημασίες πολύ όμοιες με τις σημερινές, π.χ. ο Κύριλλος Λούκαρις έλεγε ότι η εκκλησία έχει «μπούσουλα την Θείαν Γραφήν».
Παρόλο που η λέξη «μπούσουλας» είναι αντιδάνειο, αφού έχει ελληνική αρχή, οι λόγιοι του 19ου αιώνα θέλησαν να βρουν μια αδιαταράκτως ελληνική ονομασία -κι έτσι ανάστησαν την πυξίδα (που σήμαινε «κουτί», όπως είπα) και της έδωσαν τη σημερινή σημασία.
Παρεμπιπτόντως, η πυξίς βρίσκεται στην αρχή και άλλων λέξεων (και αντιδανείων) αφού από εκεί προέρχεται το γαλλικό boîte, που θα πει «κουτί» κυριολεκτικά, αλλά στην καθομιλουμένη σημαίνει το μαγαζί και ειδικά (boîte de nuit) το νυχτερινό κέντρο, λέξη που ήρθε και σε μας σαν δάνειο, για μια ειδική κατηγορία νυχτερινών κέντρων, τις μπουάτ. Αλλά και το αγγλικό box εκεί ανάγεται -εννοώ βέβαια το κουτί, όχι το ομόηχό του, που με τη σημασία της γροθιάς έδωσε και το δικό μας μποξ: αυτό είναι αγνώστου ετύμου.
Και βέβαια, η μεταφορική σημασία της λέξης, που την είδαμε πιο πάνω, διατηρείται ολοζώντανη στις μέρες μας. Μπούσουλας είναι η κατευθυντήρια γραμμή, το πρότυπο, που έχουμε για τη ζωή μας και τη δράση μας. Και για κάποιον που βρίσκεται σε πλήρη σύγχυση λέμε ότι «έχασε τον μπούσουλα».
Από την άλλη, το ρήμα «μπουσουλώ», σύμφωνα με τα λεξικά, προέρχεται από το αλβανικό bishulla «με τα τέσσερα», είτε απευθείας, είτε ή μέσω του βλάχ. bušulunda, που θα πει «μπουσουλώντας». Δεν έχει λοιπόν σχέση με τον μπούσουλα.
Συνώνυμο του «μπουσουλώ» είναι το «αρκουδίζω», το οποίο είναι μεν αμιγώς ελληνικό αλλά ούτε αυτό είναι λόγιο. Φαίνεται πως στην καθαρεύουσα δεν υπάρχει μονολεκτικός όρος: στον Δημητράκο βρίσκω το «μετακινούμαι τετραποδητί»· μάλλον τα καθώς πρέπει μωρά θα αρχίζουν το περπάτημα κατευθείαν ή, αν μπουσουλάνε, δεν θα το λένε.
Και σε κάθε περίπτωση, θα μπουσουλάνε χωρίς μπούσουλα!










