Και οι δυο τύποι στο ερώτημα του τίτλου είναι νόμιμοι και υπαρκτοί, οπότε το ερώτημα «ποιο από τα δυο είναι σωστό;» θυμίζει εκείνο το ανέκδοτο με τον μουσάτο, που ρωτούσε αν το σωστό είναι «Ιράν ή Ιράκ» (δικό μου είναι το ανέκδοτο, ό,τι θέλω το κάνω).
Όμως, όπως το Ιράν δεν είναι το ίδιο με το Ιράκ, έτσι και το «παρακολουθήστε» δεν είναι ίδιο με το «παρακολουθείστε». Το πρώτο είναι προστακτική «αορίστου»: Παρακολουθήστε το νέο συγκλονιστικό επεισόδιο! Το δεύτερο είναι οριστική του μεσοπαθητικού τύπου: Είστε βέβαιος ότι δεν παρακολουθείστε;
Μπορούμε να τα βάλουμε και στην ίδια φράση, ας πούμε: Παρακολουθήστε αυτό το ντοκιμαντέρ για να δείτε τι πρέπει να κάνετε αν υποψιάζεστε ότι παρακολουθείστε, αν και η φράση ακούγεται κάπως φτιαχτή.
Οι προστακτικές αυτές γράφονται με -ήστε επειδή προέρχονται από τις παλιότερες σε -ήσατε (ζητήσατε –> ζητήστε). Όλες οι προστακτικές με -ήστε είναι συνηρημένων ρημάτων, πχ επικοινωνώ -> επικοινωνήστε, ζητώ -> ζητήστε, παρακολουθώ -> παρακολουθήστε.
Οπότε δεν πρέπει να μπερδεύονται με τις προστακτικές σε -/iste/ μη συνηρημένων ρημάτων, που έχουν το /i/ στο θέμα του ρήματος, π.χ. αποφασίζω –> αποφασίστε, αναβλύζω –> αναβλύστε, κλείνω –> κλείστε.
Το θέμα είναι ότι πολύ συχνά βλέπουμε τις προστακτικές αυτές, εννοώ των συνηρημένων ρημάτων, να γράφονται, κακώς, με -είστε, όπως στη διαφήμιση του φροντιστηρίου που έβαλα σε εικόνα. Ακόμα και σε σελίδα της Ακαδημίας Αθηνών υπήρχε η προτροπή: Πληκτρολογείστε… (το επισημάναμε σε μεζεδοάρθρο και το διόρθωσαν). Πολλές φορές σε μεζεδάκια έχουμε επισημάνει τέτοιες στραβογραμμένες προστακτικές -το αντίστροφο λάθος, δηλαδή η αντί για ει, δεν θυμάμαι να το έχω συναντήσει.
Μια φίλη στο Τουίτερ με ρώτησε αν έχω γράψει κάτι για το θέμα -αυτό στάθηκε έναυσμα για το σημερινό άρθρο. Μου γράφει: Είναι εφιαλτικό το πόσο εξαπλώνεται η λάθος ορθογραφία. Διορθώνω φίλους, εξηγώ ότι είναι θέμα αορίστου (αν θυμάμαι καλά), βοήθησα, θα βοηθήσω, βοηθήστε, «βοηθησ-» με η, μου λένε στη δημοτική είναι ει. Θα τρελαθώ! Και πρέπει να διακρίνουμε περιπτωσεις τύπου «είναι καλό να ασκείστε καθημερινά» και «ασκήστε οπωσδήποτε το εκλογικό σας δικαίωμα». Δεν μπορώ να σκεφτώ πολλες αλλά σίγουρα υπάρχουν.
Πράγματι, μετά τη μεταρρύθμιση του 1976, κάποιοι ρηματικοί τύποι που γράφονταν με -η γράφονται με -ει, πχ «να κάνη» -> «να κάνει», «να χαθή» -> «να χαθεί». Αλλά είναι δύσκολο να χρεώσουμε τη συγκεκριμένη ανορθογραφία αποκλειστικά στη μεταρρύθμιση -έχω συναντήσει πολλά «ζητείστε» σε αγγελίες προπολεμικών εφημερίδων. Η επικράτηση της δημοτικής μπορεί να έπαιξε έμμεσο ρόλο για την εξάπλωση της ανορθογραφίας επειδή έχουν εκλείψει οι λογιότροπες προστακτικές των συνηρημένων του τύπου «Ζητήσατε τον άνθρωπον». Πάντως, μπορεί να έχει παίξει ρόλο και η κακοχωνεμένη ρετσέτα «το η τρέπεται σε ει». Θα είχε ενδιαφέρον να μας πουν δάσκαλοι και φιλόλογοι αν έχουν διακρίνει αύξηση του συγκεκριμένου ορθογραφικού λάθους.
Έχει ενδιαφέρον επίσης ότι αν αντικαταστήσουμε την προστακτική με υποτακτική, τότε αναδύεται ο τύπος σε -ήσετε, οπότε όλοι σχεδόν τον γράφουν με ήτα. Δηλαδή ενώ γράφουν «*τηλεφωνείστε μου», θα γράψουν «Σας παρακαλώ να μου τηλεφωνήσετε».
Κατά τα άλλα, είναι περίεργο ότι ο σπανιότερος τύπος (εσείς παρακολουθείστε) έχει περάσει την ορθογραφία του στον συχνότερο (παρακολουθήστε!). Μάλιστα, σε πολλές περιπτώσεις ο τύπος της οριστικής εμφανίζεται πολύ σπάνια (εσείς ζητείστε, ας πούμε).
Περισσότερα δεν θα γράψω εγώ, αλλά θα παραθέσω ένα πληρέστατο σημείωμα του φίλου Νίκου Λίγγρη από τη Λεξιλογία, γραμμένο πριν από πολλά πολλά χρόνια.
–είστε, –ήστε, –ίστε: Είστε ή δεν είστε του κλαμπ;
Του κλαμπ που γράφει «τηλεφωνείστε» όταν θέλει να πει «πάρτε τηλέφωνο». Και τι άλλο θα ήθελαν να πουν πάνω από 7.000 «τηλεφωνείστε» στο διαδίκτυο; «Τηλεφωνείστε συχνά με τη μητέρα σας;» Διότι μόνο μεσοπαθητική φωνή μπορεί να είναι το «τηλεφωνείστε». Και το πιθανότερο τότε είναι να πούμε «τηλεφωνιέστε».
Κουίζ: Δώστε μια μονολεκτική προστακτική που να τελειώνει σε –είστε. (Η απάντηση παρακάτω.)
Αν δεν είστε του κλαμπ και πιστεύετε ότι δεν έχετε τέτοιο πρόβλημα, σταματείστε εδώ το διάβασμα. Αν δεν σας πετάχτηκαν έξω τα μάτια στο «σταματείστε», αναθεωρήστε και συνεχίστε. Επιτρέψτε μου τη φλυαρία, γιατί το διαδίκτυο είναι πήχτρα στα λάθη αυτού του είδους. Έχουμε και λέμε:
Κατάληξη –είστε παίρνουν στον ενεστώτα της οριστικής ή της υποτακτικής μια παρέα μεσοπαθητικά ρημάτα με λόγια κλίση (π.χ. παραιτούμαι, παραιτείστε) — αντί για το αρχαϊκό –είσθε ή την κατάληξη –ιέστε που έχουν τα ρήματα της δημοτικής αυτής της παρέας (κρατιέστε, αγαπιέστε, βαριέστε, ξεχνιέστε). [Μεσοπαθητικά είναι ρήματα όπως το αρνούμαι και το συκοφαντούμαι, και τα λέμε έτσι επειδή στη δημοτική δεν διαφέρουν στην κλίση τους όπως διέφεραν τα μέσα ρήματα της αρχαίας από τα παθητικά. Στον ενεστώτα δεν διαφέρει η οριστική από την υποτακτική. Έτσι έχουμε αρνείστε και να αρνείστε, συκοφαντείστε και ας συκοφαντείστε. Ας σημειωθεί ότι το «ας» σαν νόημα ανήκει στην προστακτική αλλά μορφολογικά στην υποτακτική. Το ίδιο ισχύει στην περίπτωση του «μη(ν)», που είναι «να μη(ν)» και «ας μη(ν)». Το «μην παραιτείστε» είναι προστακτική, αλλά το «παραιτείστε» είναι ο τύπος της υποτακτικής.]
Κατάληξη –ήστε (αυτή την πολύπαθη) παίρνουν ρήματα στην προστακτική αορίστου της ενεργητικής φωνής: προχωρήστε, ρωτήστε, χρησιμοποιήστε. Τα ίδια ρήματα, στην υποτακτική και στον μέλλοντα, τελειώνουν σε –ήσετε (όχι –ήστε): Θα προχωρήσετε τέλος πάντων; Να ρωτήσετε στη ρεσεψιόν. Ας χρησιμοποιήσετε αυτό τώρα. Μην τηλεφωνήσετε.
Πίσω στα [íste]
Έφυγα όμως από το θέμα μου, που είναι τα [íste]. Πάρτε μια γερή δόση παραδείγματα με τις διαφορές:
αμφισβητώ: Αμφισβητήστε τα δόγματα. | αμφισβητούμαι: Αμφισβητείστε από τα παιδιά σας;
απασχολώ: Απασχολήστε τα παιδιά δημιουργικά. | ασχολούμαι: Μην ασχολείστε με λεπτομέρειες.
απειλώ: Απειλήστε ότι θα τους τα κάνετε λίμπα. | απειλούμαι: Νιώθετε ότι απειλείστε;
ασκώ: Ασκήστε τους μυς σας. | ασκούμαι: Πρέπει να ασκείστε τακτικά.
διατηρώ: Διατηρήστε τη σιλουέτα σας. | διατηρούμαι: Μα πώς διατηρείστε τόσο νέα;
αιτιολογώ: Αιτιολογήστε την απάντησή σας. | δικαιολογούμαι: Δεν δικαιολογείστε να κάνετε τέτοια λάθη.
αξιολογώ: Αξιολογήστε πρώτα τις πληροφορίες. | αξιολογούμαι: Ας μην ξεχνάτε ότι αξιολογείστε καθημερινά.
γελοιοποιώ: Γελοιοποιήστε τους αντιπάλους σας. | γελοιοποιούμαι: Γελοιοποιείστε με τα καμώματά σας.
δωροδοκώ: Δωροδοκήστε μερικούς αν θέλετε να κάνετε τη δουλειά σας. | δωροδοκούμαι: Εσείς δεν δωροδοκείστε;
ενεργώ: Ενεργήστε τα δέοντα. | ενεργούμαι: Ενεργείστε κανονικά;
εξαντλώ: Εξαντλήστε την επιείκειά σας. | εξαντλούμαι: Μην εξαντλείστε σε άκαρπες προσπάθειες.
εξυπηρετώ: Εξυπηρετήστε την κυρία πρώτα. | εξυπηρετούμαι: Εξυπηρετείστε;
θεωρώ: Θεωρήστε τον εαυτό σας τυχερό. | θεωρούμαι: Θεωρείστε ένας από τους μεγαλύτερους σκηνοθέτες.
ικανοποιώ: Ικανοποιήστε τις επιθυμίες της. | ικανοποιούμαι: Ικανοποιείστε εύκολα;
κινώ: Κινήστε τις διαδικασίες. | κινούμαι: Με τι μέσο κινείστε στην πόλη;
κρατώ: Κρατήστε την αναπνοή σας. | κρατούμαι: Κρατείστε ως ύποπτος φόνου. (Αλλά: Καλά κρατιέστε. )
κυριαρχώ: Κυριαρχήστε στον επαγγελματικό σας χώρο. | κυριαρχούμαι: Κυριαρχείστε από το συναίσθημα.
νομιμοποιώ: Νομιμοποιήστε τα αυθαίρετα. | νομιμοποιούμαι: Δεν νομιμοποιείστε να παρεμβαίνετε.
παρακολουθώ: Παρακολουθήστε τον αγώνα στη ΝΕΤ. | παρακολουθούμαι: Το ξέρετε ότι παρακολουθείστε;
παρατώ: Παρατήστε τις μεμψιμοιρίες. | παραιτούμαι: Παραιτείστε έτσι εύκολα;
πληροφορώ: Πληροφορήστε τους για τις αλλαγές. | πληροφορούμαι: Πληροφορείστε ότι η αίτησή σας έγινε δεκτή.
πολιορκώ: Πολιορκήστε την ασφυκτικά. | πολιορκούμαι: Πολιορκείστε συχνά από θαυμάστριες;
προπονώ: Προπονήστε τους παίκτες στις πάσες. | προπονούμαι: Προπονείστε για το μαραθώνιο;
στερώ: Στερήστε τους την ευκαιρία. | στερούμαι: Στερείστε σοβαρότητας.
συγκινώ: Συγκινήστε την με μια ανθοδέσμη. | συγκινούμαι: Συγκινείστε εύκολα;
συγχωρώ: Συγχωρήστε με. Συγχωρήστε την άγνοιά μου. | συγχωρούμαι: Δεν συγχωρείστε να μη γνωρίζετε τη διαφορά.
συνταξιοδοτώ: Συνταξιοδοτήστε τις πολύτεκνες μητέρες. | συνταξιοδοτούμαι: Από ποιο ταμείο συνταξιοδοτείστε;
ταλαιπωρώ: Αν σας ταλαιπωρούν, ταλαιπωρήστε τους κι εσείς. | ταλαιπωρούμαι: Ταλαιπωρείστε χωρίς λόγο.
τιμωρώ: Τιμωρήστε τους ενόχους. | τιμωρούμαι: Τιμωρείστε για τις αμαρτίες σας.
τοποθετώ: Τοποθετήστε τα πιάτα στο ράφι. | τοποθετούμαι: Πώς τοποθετείστε σ’ αυτό το θέμα;
φιλοξενώ: Φιλοξενήστε μας για λίγο. | φιλοξενούμαι: Φιλοξενείστε κάπου;
φορολογώ: Φορολογήστε τους πλούσιους. | φορολογούμαι: Φορολογείστε στην Ελλάδα;
κ.ο.κ.
–ούμαι > –είστε
Ρήματα σαν τα παρακάτω, που δεν συνηθίζονται στην ενεργητική φωνή ή ανήκουν σε άλλο κλιτικό πρότυπο, δεν θα πρέπει να τα βρείτε με κατάληξη –ήστε:
αρκείστε, αρνείστε, αφαιρείστε, διανοείστε, διηγείστε, εισηγείστε, εκδικείστε, εξαιρείστε, επικαλείστε, επιμελείστε, επωφελείστε, ηγείστε, μιμείστε, οικειοποιείστε, παρακαλείστε, περιποιείστε, προαιρείστε, προηγείστε, προθυμοποιείστε, προσκαλείστε, προσποιείστε, συνεννοείστε, φιλοτιμείστε.
Βυθίστε το Βίσμαρκ!
Για να μην ξεχνιόμαστε, υπάρχουν κι άλλα ρήματα που τελειώνουν σε [íste], κυρίως τα ρήματα σε –ίζω. (Προχωρήστε, αλλά χωρίστε.) Αυτά στην προστακτική του αορίστου λήγουν σε –ίστε:
τηγανίστε, χρωματίστε, λυγίστε, εξασφαλίστε, αντικρίστε, καθίστε, θυμίστε κ.ο.κ.
ΠΡΟΣΟΧΗ: Αν λέτε (και γράφετε) καταχωρίζω, καταχωρίστηκε, καταχωρισμένος, στην προστακτική θα γράψετε καταχωρίστε. Αν πάλι λέτε καταχωρώ, καταχωρήθηκε, καταχωρημένος, στην προστατική θα γράψετε καταχωρήστε.
Το ίδιο συμβαίνει με το εξασθενίζω / εξασθενώ. Επιμένουν τα λεξικά του Κέντρου ότι το εξασθενώ δεν πρέπει να χρησιμοποιείται σαν μεταβατικό, αλλά δεν νομίζω ότι μπορούν να αναστρέψουν το ρεύμα.
Απάντηση στο κουίζ
Με διαφορετικό τρόπο γράφεται το [íste] όταν διαφορετικό είναι το φωνήεν της ρίζας. Έτσι:
κλείνω – κλείστε, αποκλείω – αποκλείστε, δανείζω – δανείστε, πείθω – πείστε
αναλύω κ.λπ. – αναλύστε, απολύστε, διαλύστε, ενισχύστε, επενδύστε, ιδρύστε, καταλύστε, προσελκύστε
λύνω κ.λπ. – λύστε, γδύστε, ντύστε, φτύστε
δακρύζω – δακρύστε
μεθάω (χρόνοι από μεθύω) – μεθύστε
αθροίζω – αθροίστε
Ένα μάτσο –ήστε
Τα παρακάτω ρήματα όταν τελειώνουν σε [íste] είναι συνήθως ή πάντα προστακτικές — ή, τέλος πάντων, υποψιάζομαι ότι κάπου 8.000 «εξηγείστε» στο διαδίκτυο μάλλον θα ήθελαν να είναι «εξηγήστε» και δεν αντιστοιχούν σε κάποιο «πολύ σκάρτα εξηγείστε». Επίσης, ας μην ξεχνάμε ότι πολλές παθητικές θα ήταν καλό να διατυπώνονται στην ενεργητική (π.χ. ένα παθητικό «πολεμείστε», καλύτερα θα ήταν στην ενεργητική, «σας πολεμούν»).
Θυμίζω ότι οι παραπάνω προστακτικές δεν ισχύουν με το «μη(ν)» μπροστά. Θα πρέπει να πείτε «μην τους αγνοήσετε» κ.ο.κ.










