Εδώ και κάμποσο καιρό, από τον Φεβρουάριο, έχω αρχίσει να δημοσιεύω χρονογραφήματα του παππού μου, που δημοσιεύτηκαν το 1928-29 στην εφημερίδα Δημοκράτης της Μυτιλήνης, με το ψευδώνυμο Βριάρεως. Το προηγούμενο άρθρο της σειράς αυτής είναι εδώ.
Ο Βριάρεως ήταν ένας από τους τρεις Εκατόγχειρες της Τιτανομαχίας. Το όνομα του Βριάρεω συνδέεται με το επίθ. βριαρός = ισχυρός, ενώ στην Ιλιάδα μαθαίνουμε οτι οι θεοί τον έλεγαν έτσι αλλά στους ανθρώπους ήταν γνωστός ως Αιγαίων. Στην αγγλική Βικιπαίδεια βρίσκω μια γελοιογραφία που παρουσιάζει το εργατικό κίνημα ως Εκατόγχειρα Βριάρεω, οπότε ίσως δεν είναι τυχαία η επιλογή του ψευδωνύμου από τον παππού μου.
Τα περισσότερα από τα χρονογραφήματα αυτά τα εντόπισε και τα κατέγραψε ο φίλος ερευνητής Αριστείδης Καλάργαλης στο αρχείο του Δημοκράτη -συνολικά κατέγραψε, με επιτόπια αποδελτίωση στα γραφεία της εφημερίδας, σχεδόν 40 χρονογραφήματα για την περίοδο από Αύγουστο 1928 έως Μάιο 1929 και μου έστειλε τις φωτογραφίες, ενώ κάποια άλλα περιέχονται σε ένα τετράδιο που είχε ο παππούς μου, με κολλημένα αποκόμματα, που το είχε τιτλοφορήσει «Περισωθέντα νεανικά αμαρτήματα».
Το σημερινό χρονογράφημα δημοσιεύτηκε τέτοιες μέρες στον Δημοκράτη της Μυτιλήνης, πριν από 95 χρόνια, συγκεκριμένα στις 25 Νοεμβρίου 1928, με τον υπέρτιτλο «Μυτιληναϊκοί περίπατοι». Είναι κι αυτό πολύ σύντομο, λίγο περισσότερο από 300 λέξεις μονάχα και έχει αφορμή ένα ειδησάκι του αστυνομικού δελτίου, ότι σε κάποιο χωριό της Μυτιλήνης μια χωριάτισσα συνελήφθη ή κάτι τέτοιο επειδή έδεσε το γαϊδούρι της, ίσως με τρόπο που ταλαιπωρούσε το ζώο. (Μου κάνει κάποια εντύπωση ότι πριν από 100 σχεδόν χρόνια υπήρχε, αλλά και εφαρμοζόταν, η σχετική νομοθεσία). Με αυτή την αφορμή, ο Βριάρεως χαριτολογεί πάνω στη γνωστή έκφραση «έδεσε το γάιδαρό του».
Θα μπορούσα να το συνδυάσω με κάποιο άλλο, προτίμησα όμως να γράψω μερικά πράγματα, στο τέλος, για την έκφραση πάνω στην οποία στηρίζεται το χρονογράφημα, μεταξύ άλλων για να δω αν λέγεται σήμερα.
Το δέσιμο του γαϊδάρου
Άλλοτε ο ευνοηθείς από τον συμπαθή Γεώργιον Σταύρον εξωτερίκευε την υψίστην ευδαιμονίαν του διά της εξής φράσεως.
— Εμένα μη με κλαίτε. Εγώ έδεσα πια το γάιδαρό μου.
Και με το δέσιμο του γαϊδάρου εσυμβολίζετο επαρκώς ο πρώτος αριθμός του λαχείου, ο θάνατος βαθυπλούτου θείου εν Αμερική, η εξασφάλισις μικρού τινος αριθμού εκατομμυρίων εις το χρηματιστήριον ή η επιτυχία σεβαστής προικός ή κρατικής υποτροφίας.
Ο Γάιδαρος, ο φιλοσοφικότατος αυτός σύντροφος του πλάνητος μανάβη, δεν εδίστασε να σηκώνει με αποστολικήν αυταπάρνησιν όχι μόνον τες κόφες των εδωδίμων αλλά και ένα σωρό συμβολισμούς· άμα δε, και να χρησιμεύει ως βαρόμετρον του ονηλάτου, εννοούντος από κάτι -κατά το γνωστόν ανέκδοτον- αν θα κάμει καλή μέρα ή όχι.
Σήμερα όμως εις την πεζότητα που εισήλασε με την πρόοδον των αυτοκινήτων ο γάιδαρος αρχίζει να απολακτίζει τα βάρη του ως εν μηνί Μαΐω τα κοφίνια -μόλις αντίκριζε την ωραίαν του- και να αποβάλλει τας συμβολικάς εννοίας που τον εφόρτωσε η λαϊκή σοφία. Ο σημερινός αιών αγαπά πολύ τας κυριολεξίας και η δήλωσις ενός ευτυχούς ότι «έδεσε τον γάιδαρό του» αποτελεί αυτόχρημα κίνδυνον διά τον λέγοντα.
Απόδειξις είναι αυτό που διαβάσαμε προχθές στας εφημερίδας «Κατεμηνύθη εις Κάτω Τρίτος η Δημητρούλα Τάδε διότι έδεσε το γάιδαρό της».
Σπεύσατε λοιπόν ευδαίμονες θνητοί να ανακαλύψετε άλλην έκφρασιν προς εξωτερίκευσιν της εξασφαλίσεώς σας γιατί ο γάιδαρος διά του αστυνομικού δελτίου επιβάλλει την εντολήν «ου λήψη το όνομά μου επί ματαίω».
Ποιος ξέρει κατά ποίον τρόπον η ατυχής Δημητρούλα έδεσε το γάιδαρό της! Ποιος ξέρει πόσας προσπαθείας κατέβαλε και πόσον καιρόν εσπατάλησε μέχρι του ωραίου αυτού τέρματος. Και όταν έφθασεν εις τον ποθητόν λιμένα και ανέκραξε μετ’ ανακουφίσεως «έδεσα πια το γάιδαρό μου» προσήλθε βλοσυρότατον το τέκνον του αιώνος, ο χωροφύλαξ, και τής φώναξε:
— Αλτ! Τ’ όνομά σου, κυρά μου, και στην Εισαγγελία.
— Γιατί κυρ χωροφύλακα;
— Γιατί απαγορεύεται να δένεις το γάιδαρο την σήμερον. Πάμε!
Δυστυχισμένη Δημητρούλα!
ΒΡΙΑΡΕΩΣ
Η έκφραση «δένω/έδεσα/έχω δέσει τον γάιδαρό μου» σημαίνει, κατά το ΛΚΝ, «εξασφαλίζω οριστικά τον εαυτό μου από επαγγελματική, οικονομική κτλ. άποψη». Προσέξτε το «οριστικά», που ταιριάζει με τα παραδείγματα εξασφάλισης που αναφέρει ο Βριάρεως στο χρονογράφημα, όπως πλούσια κληρονομιά ή πρώτος αριθμός του λαχείου. Όπως γράφω στα «Λόγια του αέρα», αυτός που έδεσε τον γάιδαρό του έχει εξασφαλιστεί από κάθε άποψη, κι έτσι έχει το κεφάλι του ήσυχο. Για κάποιον που διορίστηκε σε καλή θέση, τακτοποιήθηκε οικονομικά, καλοπαντρεύτηκε κτλ. Άλλο ένα επιβίωμα της αγροτικής ζωής, όταν ο καλός νοικοκύρης έδενε καλά το γάιδαρό του ώστε να μην τρέχει μετά να τον αναζητεί, έχοντας μάλιστα και έγνοιες για τυχόν ζημιές που θα έκανε το ζώο.
Συναφής άλλωστε και η παροιμία «Κάλλιο γαϊδουρόδενε, παρά γαϊδουρογύρευε.
Την έκφραση την καταγράφει ο Νικόλαος Πολίτης, σημειώνοντας πως υπάρχει ίδια ρουμανική έκφραση. Τη βρίσκουμε επίσης σε λογοτεχνικά κείμενα. Λέει ο Ζορμπάς, στο μυθιστόρημα του Καζαντζάκη:
Πολλοί πιστεύουν στον Παράδεισο κι έχουν δεμένο το γάιδαρό τους. Εγώ δεν έχω γάιδαρο, είμαι λεύτερος και δε φοβούμαι την κόλαση…
Η έκφραση γεννήθηκε σε μια εποχή που τα γαϊδούρια ήταν πανταχού παρόντα. Όταν γράφει ο Βριάρεως πριν από 95 χρόνια, τα γαϊδούρια εξακολουθούσαν να είναι απαραίτητα στην αγροτική οικονομία και στη ζωή των χωριών, μεταπολεμικά όμως η εκμηχάνιση άλλαξε τα πάντα. Σήμερα, γαϊδούρια και μουλάρια χρησιμοποιούνται μόνο σε δυσπρόσιτες ορεινές ή νησιωτικές περιοχές ή σε νησιά που δεν επιτρέπονται αυτοκίνητα (κυρίως την Ύδρα) για μεταφορές οικιακών συσκευών ή οικοδομικών υλικών, για να διαμαρτύρονται οι φιλόζωοι τουρίστες. Στη Μυτιλήνη πολλά γαϊδούρια που τα παράτησαν ως ασύμφορα τα αφεντικά τους είχαν περιέλθει σε ημιάγρια κατάσταση στην ύπαιθρο, όπου ζούσαν ημιανεξάρτητα -αυτό πριν από μερικές δεκαετίες, ας ενημερώσουν στα σχόλια όσοι ξέρουν τι απέγινε εκείνη η αγέλη.
Σήμερα δεν δένουμε πια τον γάιδαρό μας κυριολεκτικά, το κάνουμε όμως μεταφορικά; Έχω δεκαετίες ν’ ακούσω ζωντανά την έκφραση -θυμάμαι να τη λένε, σε κουτσομπολιό, κοπέλες, για κάποια φίλη τους που είχε παντρευτεί ένα καλό παιδί με καλοπληρωμένη θέση. Τότε όμως που λεγόντουσαν αυτά υπήρχαν περισσότερες βεβαιότητες στη ζωή.
Εσείς σήμερα δένετε το γάιδαρό σας; Εννοώ, χρησιμοποιείτε την έκφραση;










