Η σημερινή μας λέξη είναι παρμένη από ένα επεισόδιο του εσωκομματικού σίριαλ του ΣΥΡΙΖΑ, που συνεχίζεται ακάθεκτο προς τέρψη του φιλοθεάμονος κοινού των μέσων κοινωνικής δικτύωσης -το λέω αυτό, επειδή κυρίως στα σόσιαλ μαίνεται το μαλλιοτράβηγμα.
Η λέξη «βούρκος» τρεντάρει, που λέμε (κάποτε πρέπει να γράψουμε άρθρο και γι’ αυτή τη λέξη) από την Κυριακή το βράδυ, επειδή τη χρησιμοποίησε σε μια αποστροφή του ο Νάσος Ηλιόπουλος. Ο Ηλιόπουλος μιλούσε σε διαδικτυακή πανελλαδική σύσκεψη μελών και στελεχών του ΣΥΡΙΖΑ που πρόσκεινται στην Έφη Αχτσιόγλου (οι λεγόμενοι «6+6″, αλλά μη με ρωτήσετε ποια στελέχη απαρτίζουν τη δωδεκάδα), μια σύσκεψη που την παρακολούθησαν πάνω από 1000 άτομα.
Δεν άκουσα την ομιλία του, αλλά από συγκλίνουσες μαρτυρίες αξιόπιστων ανθρώπων που την άκουσαν, ανάμεσα σε πολλά άλλα είπε «Δεν γίνεται να συνεχιστεί ο βούρκος του διαδικτύου και επιθέσεις Πολάκη» και λίγο αργότερα, τάχθηκε υπέρ της αποχώρησης από τον ΣΥΡΙΖΑ. Αναγνώρισε ότι το εγχείρημα θα είναι πολύ δύσκολο, αλλά όπως είπε, «καλύτερα να έχεις να ανέβεις ένα δύσβατο βουνό παρά να σε ρουφήξει ο βάλτος».
Είτε από σπασμένο τηλέφωνο αθέλητα, είτε από διαστρέβλωση σκόπιμα, σε διάφορα μέσα βγήκε η διαρροή ότι ο Ηλιόπουλος είπε «πρέπει να φύγουμε από αυτόν τον βούρκο». Οι δημοσιεύσεις αυτές έγιναν σε «σοβαρά» ειδησεογραφικά σάιτ ενώ ακόμα διαρκούσε η σύσκεψη (π.χ. εδώ, μεσημέρι Κυριακής), με αποτέλεσμα να προκληθεί, αυθόρμητη ή ενορχηστρωμένη, κατακραυγή εναντίον του βουλευτή του ΣΥΡΙΖΑ, από οργισμένους συριζαίους (κατά δήλωσή τους, τουλάχιστον) στο Τουίτερ, αλλά και από επώνυμους (π.χ. η Έλενα Ακρίτα) στο Φέισμπουκ, οι οποίοι κατηγορούσαν τον Νάσο Ηλιόπουλο ότι «μας είπε βούρκο, είπε τον ΣΥΡΙΖΑ βούρκο».
Ο Ηλιόπουλος μερικές ώρες αργότερα, σε κάποιο διάλειμμα της σύσκεψης, έκανε μια διευκρινιστική ανάρτηση, αλλά αυτό βέβαια δεν σταμάτησε τα κύματα της οργής για τον «βούρκο», που συνεχίστηκαν τις επόμενες μέρες -κάνει ανάρτηση στο Τουίτερ ο Ηλιόπουλος π.χ. για τις συντάξεις, πάει αποκάτω ο εσμός και βρίζει για τον υποτιθέμενο βούρκο ή του λέει «αποστάτη, ακόμα να φύγεις;»
Έτσι, εκείνος μεν βρήκε τον μπελά του, εγώ δε, που λεξιλογώ, βρήκα θέμα για το σημερινό άρθρο.
Θα λεξιλογήσω λοιπόν για τον βούρκο και τις παραφυάδες του. Βούρκος, καταρχήν ή καταρχάς, είναι «νερουλή λάσπη, κυρίως του πυθμένα της θάλασσας, των ποταμών και των λιμνών». Αυτός είναι ο ορισμός από το ΛΚΝ, που δίνει την παραδειγματική φράση το μπαρμπούνι είναι ψάρι του βούρκου -ας μας πει ο Τζι περισσότερα.
Το ΜΗΛΝΕΓ υπερθεματίζει: βρόμικη και δύσοσμη λάσπη -να το κρατήσουμε για αργότερα. Και σε έλη ή λακούβες με λιμνάζοντα νερά σχηματίζεται βούρκος.
Η λέξη εμφανίζεται στα ελληνικά από τους τελευταίους βυζαντινούς αιώνες, αρχικά μάλιστα ως ουδέτερη, το βούρκος (με περισπωμένη έτσι κι αλλιώς). Στην έμμετρη ερωτική μυθιστορία Φλώριος και Πλατζιαφλώρα (14ος αιώνας) υπάρχει ο στίχος: θολώνεται, ταράσσεται και γίνεται ως το βούρκος.
Την ίδια εποχή περίπου, στον Πουλολόγο, η όρνιθα κατηγορεί τον καρκαρίνο (ποιο πουλί είναι δεν ξέρω, ίσως φραγκόκοτα) ότι: ἀλλ’ οὐδὲ βρώματα πολλὰ ποτέ σου νὰ χορτάσης, / ἐξὸν τὴν ἄμμον καὶ τὰ βρύα καὶ σκούληκας καὶ βοῦρκος.
Το βούρκος, πληθυντικό επομένως είχε «τα βούρκα», όπως στον μεταγενέστερο Ερωτόκριτο:
νὰ στολιστῶ καὶ νὰ πλυθῶ, καὶ νά ’ρθω στὸ Παλάτι,
γιατ’ εἶμαι βοῦρκα καὶ πηλὰ κι ὅλ’ ἀτζαλιὲς γεμάτη,’
Το ίδιο σχήμα, βούρκα και πηλά, το βρίσκουμε και αλλού στον Ερωτόκριτο, πχ:
Στὴν πλιὰ χερότερη φλακὴ στὴν πλιὰ σκοτεινιασμένη,
ὁπού ’σα βοῦρκα καὶ πηλά, τὴν ἤκαμε καὶ μπαίνει, [οπου ήσαν]
Πηλά είναι οι λάσπες, νομίζω πως λέγεται ακόμα στη λεβεντογέννα, αν και περιέργως το λήμμα έλειπε από τα μνημειώδη άρθρα του φίλου μας του Μικιού -ίσως να μην το έβαλε επειδή η κρητική λέξη έχει διαφορετικό γένος από τον πηλό της κοινής νεοελληνικής.
Από πού ετυμολογείται η λέξη; Δυο είναι οι βασικές θεωρίες: α) από το μεσαιωνικό λατινικό burca = οχετός, που θεωρήθηκε πληθυντικός ουδετέρου, και β) από το αρχαίο βρυξ = βυθός (είναι μεν αμάρτυρο, αλλά υπάρχει ο υποβρύχιος).
Πιθανότερη θεωρώ την πρώτη θεωρία και υπέρ αυτής συνηγορεί και το γεγονός ότι αρχικά η λέξη είναι ουδετέρου γένους, δηλαδή το burca εξελήφθη ως «τα βούρκα», έτσι πλάστηκε «το βούρκος» και μετά «το βούρκο» και κατόπιν, από τη σύμπτωση της αιτιατικής, «ο βούρκος».
Ο Κριαράς, πάντως, στο μεσαιωνικό του λεξικό, αναφέρει και τύπους με βουλκ-. Συνήθης η εναλλαγή λ και ρ.
Εκτός από την κυριολεξία ο βούρκος έχει και μεταφορικές σημασίες, δηλώνει την ηθική κατάπτωση, την ανηθικότητα, με φράσεις κλισέ όπως «κυλιέται στον βούρκο της αμαρτίας» ή, ακόμα πιο γλαφυρά, σαν ταινία του ’60, «Στον βούρκο της ακολασίας». Ο βούρκος της αμαρτίας ειναι παλιό μοτίβο, αφού τον βρίσκω στο Εξομολογητάριον του μοναχού Νικόδημου του Αγιορείτη.
Αν όμως ο βούρκος είναι δύσοσμος και σιχαμερός, το παράγωγο ρήμα, το βουρκώνω, έτσι όπως χρησιμοποιείται σήμερα τουλάχιστον μάλλον συμπάθεια προκαλεί. Βουρκώνω σήμερα δεν θα πει βέβαια «γεμίζω με λάσπη» αλλά «αρχίζω να δακρύζω» (π.χ. από λύπη ή συγκίνηση) και είναι πολύ κοινή η φράση «μάτια βουρκωμένα». Μεταφορικά λέμε «βουρκώνει ο ουρανός», όταν ετοιμάζεται να βρέξει και πέφτουν οι πρώτες ψιχάλες.
Πάντως στα μεσαιωνικά χρόνια βουρκωμένο ποτάμι ή νερό ήταν αυτό που έχει θολώσει από λάσπη («νερόν θολόν και βουρκωμένον»), όπως όταν κατεβάζει το ποτάμι, που είναι θολό από το χώμα. Αλλά η σημασία «δακρύζω» υπήρχε από τότε («Τα μάτια του εβουρκώσασι» στον Γεώργιο Χούμνο, του 15ου αιώνα) όπως και σημασία «θλίβομαι» («Ποία ψυχή και ποία καρδιά δεν ήθελεν βουρκώσει εις τα λόγια τα θλιβερά»).
Παράγωγα του βούρκου είναι το βουρκάρι, το βουρκονέρι και το βουρκοτόπι ή βουρκότοπος. Κάμποσα τα βρίσκουμε σε τοπωνύμια, π.χ. υπάρχει χωριό Βουρκάρι στη Τζια.
Περίπου συνώνυμο του βούρκου, τόσο στην κυριολεξία όσο και στη μεταφορά, είναι ο βόρβορος, μόνο που αυτός είναι αρχαία λέξη -θα πλάστηκε με εκφραστικό αναδιπλασιασμό.
Όσο για τον βούρκο του Διαδικτύου, μπορεί να είμαι μεροληπτικός, αλλά τον βλέπω να εκπορεύεται, σχεδόν αποκλειστικά, από μία μόνο εκ των δύο πλευρών της εσωκομματικής φαγωμάρας -από την πλειοψηφούσα πλευρά, με προφανή στόχο να εξωθηθεί σε αποχώρηση ή σε σιωπή ο καθένας που διαφωνεί, αν μείνει θα είναι υπονομευτής ενώ αν φύγει, διά στόματος Προέδρου, αποστάτης. Το μόνο κακό αυτής της μεθόδου είναι πως, όταν φύγουν οι υπονομευτές και οι αποστάτες, θα λείψουν και οι δικαιολογίες.
Αλλ’ ας τελειώσουμε πιο όμορφα, με ένα τραγούδι. Μάτια βουρκωμένα βεβαίως, του Σταύρου Ξαρχάκου και του Νίκου Γκάτσου, εδώ σε σύντομη ζωντανή εκτέλεση με τη Βίκη Μοσχολιού.










