Σήμερα γιορτάζει ο Γρηγόριος ο Θεολόγος (ή Ναζιανζηνός) και μαζί του γιορτάζουν οι Γρηγόρηδες και οι Γρηγορίες. Ευκαιρία είναι λοιπόν να βάλουμε ένα ακόμα από τα ονοματολογικά άρθρα μας.
Βέβαια, θα πείτε, και θα έχετε δίκιο, ότι τελευταία έχουμε ασχοληθεί πολύ με ονόματα, αφού είχαμε τα 1164 αντρικά ονόματα και τα 1139 γυναικεία (τα οποία έχουν γίνει πολύ περισσότερα, ιδίως τα γυναικεία, χάρη στις προσθήκες σας) -αλλά, από την άλλη, αφού οι Γρηγόρηδες και οι Γρηγορίες γιορτάζουν σήμερα, λογικό είναι να βάλουμε το άρθρο σήμερα.
Βέβαια, δεν γιορτάζουν μόνο σήμερα οι Γρηγόρηδες. Σήμερα η εκκλησία τιμά τη μνήμη του Γρηγορίου Ναζιανζηνού, ενός από τους Τρεις Ιεράρχες, αλλά υπήρχε και ο Γρηγόριος Νύσσης, που γιόρταζε στις 10 Ιανουαρίου, καθώς και ο Γρηγόριος Παλαμάς, τον Νοέμβριο. Η βασική όμως γιορτή είναι σήμερα.
Είπαμε, τιμάται ο Γρηγόριος ο Ναζιανζηνός (329-390), από την Καππαδοκία, που ήταν και ποιητής, έγραψε επιγράμματα θρησκευτικού περιεχομένου. Μάλιστα όλο το 8ο βιβλίο της Παλατινής Ανθολογίας έχει δικά του ποιήματα, ενώ μπορείτε επίσης να διαβάσετε το Κατά γυναικών καλλωπιζομένων, που προτρέπει τις γυναίκες να μην καλλωπίζονται (δεν είχε και μεγάλη απήχηση το μήνυμά του).
Στην κατάταξη του Χάρη Φουνταλή, με τη συχνότητα των ονομάτων, ο Γρηγόριος έχει την 30ή θέση στα ανδρικά ονόματα, ανάμεσα στον Φώτη και στον Άγγελο. είναι δηλαδή όνομα μέσης συχνότητας. Η Γρηγορία βρίσκεται πολύ πιο κάτω, στην 180ή θέση των γυναικείων.
Από την άλλη, σε έναν πίνακα με τις ονοματοδοσίες παιδιών στα χρόνια 2020-2022, που είχε δημοσιεύσει προ καιρού η Καθημερινή, ο Γρηγόριος βρίσκεται στην 45η θέση των αντρικών και η Γρηγορία στην 240ή θέση των γυναικείων -άρα, υπάρχει τάση υποχώρησης του ονόματος. Η έρευνα του Φουνταλή έγινε το 2009, αν ξαναγινόταν σήμερα ίσως έδινε ελαφρώς διαφορετικά αποτελέσματα (ας πούμε, το αντρικό όνομα Άγγελος έχει μεγάλη δημοτικότητα τελευταία, είναι στη 10η θέση της ονοματοδοσίας 2020-22).
Το όνομα Γρηγόριος εμφανίζεται τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες, αν ερεύνησα καλά. Δεν το βρήκα σε προχριστιανικά κείμενα, αλλά δεν έχω κοιτάξει επιγραφές. Δεν έχει βέβαια άμεση χριστιανική αναφορά, έμμεση μάλλον.
Ο Γρηγόριος προέρχεται από το επίθετο «γρήγορος», το οποίο προήλθε από το ελληνιστικό «εγρήγορος». Αυτό με τη σειρά του προέρχεται από τον αρχαίο παρακείμενο εγρήγορα του ρήματος εγείρω, που είχε τη σημασία «έχω ξυπνήσει, έχω σηκωθεί». Από το εγρήγορα σχηματίστηκε νέος ενεστώτας ήδη στα αρχαία, εγρηγορώ, που έδωσε το ελληνιστικό γρηγορώ.
Σήμερα γρήγορος είναι ο ταχύς, αλλά αρχικά ήταν ο ξύπνιος, ο άγρυπνος και κατ’ επέκταση αυτός που επαγρυπνεί. Η ευαγγελική παραίνεση «γρηγορείτε και προσεύχεσθε» (του Ιησού προς τους μαθητές του το βράδυ της σύλληψής του) ασφαλώς ήταν καθοριστική για την εμφάνιση και διάδοση του ονόματος Γρηγόριος. Το όνομα πέρασε από νωρίς στα λατινικά, Gregorius, και εκεί παρασυσχετίστηκε με τη λέξη grex-gregis, που σημαίνει «ποίμνιο» κι έτσι συνδέθηκε ακόμα περισσότερο με τον Χριστιανισμό.
Ίσως γι’ αυτό, το όνομα Γρηγόριος ήταν δημοφιλέστατο για τους Πάπες της Ρώμης (το έχουν χρησιμοποιήσει 16 Πάπες, όσοι και το όνομα Βενέδικτος, ενώ στην πρώτη θέση είναι βέβαια ο Ιωάννης). Ο πρώτος από τους Πάπες αυτούς, ο Μέγας Γρηγόριος (590-604 στον θρόνο) έδωσε και τον όρο Γρηγοριανό μέλος, ενώ σε έναν άλλο Πάπα Γρηγόριο, τον 13ο, χίλια χρόνια μετά, χρωστάμε το Γρηγοριανό ημερολόγιο, που είναι αυτό που έχουμε και σήμερα. Υπήρξαν και άλλοι μεγάλοι θεολόγοι με το όνομα αυτό, όπως ο Γρηγόριος της Τουρ.
Έτσι, το ελληνικό Γρηγόριος έχει αντίστοιχα σε όλες τις ευρωπαϊκές γλώσσες, μερικά από τα οποία έχουν αλλαγές εξαιτίας των φωνητικών κανόνων κάθε γλώσσας -ας πούμε, στα εσθονικά είναι Reigo, διότι οι Εσθονοί, όπως και οι Φινλανδοί, οι Τσέχοι και οι Λευκορώσοι (Ρυχόρ) δεν αγαπούν τα συμφωνικά συμπλέγματα στην αρχή των λέξεων. Στα ουγγρικά, είναι Gergely. Πριν από καμιά δεκαριά χρόνια, ο Παναθηναϊκός είχε πάρει έναν σέντερ φορ που αποδείχτηκε ημίπαλτο, τον Ρούντολφ Γκέργκελι, του οποίου το μικρό όνομα ήταν το Γκέργκελι, Γρηγόρης δηλαδή, αλλά οι Ούγγροι το βάζουν πάντα στο τέλος.
Στις ΗΠΑ, η δημοτικότητα του ονόματος Gregory εκτινάχθηκε χάρη στον ηθοποιό Γκρέγκορι Πεκ -έφτασε στην πρώτη 25άδα στις δεκαετίες 1950-60, αλλά έχει πλέον πέσει πάρα πολύ.
Μεγάλη διάδοση έχει το όνομα στην Αρμενία, με τη μορφή Κιρκόρ (και Κρικόρ), επειδή ο Άγιος Γρηγόριος ο Φωτιστής (περ. 257 – περίπου 331) ήταν αυτός που διέδωσε τον Χριστιανισμό στην Αρμενία και ο πρώτος επίσημος επικεφαλής της Αρμενικής Αποστολικής Εκκλησίας. Το όνομα άλλωστε το έχουν και πολλοί Έλληνες αρμενικής καταγωγής, όπως στο πασίγνωστο μπουγατσατζίδικο του Ηρακλείου.
Τα επίσημα ονόματα είναι Γρηγόριος και Γρηγορία, αλλά βέβαια για το αντρικό χρησιμοποιούμε σχεδόν πάντα τον τύπο «Γρηγόρης» ή, ιδίως παλιότερα, τον τύπο Γληγόρης (αλλά και το επίθετο γρήγορος έχει λαϊκό τύπο γλήγορος), και από εκεί Ληγόρης. Να σημειώσουμε και τους συντομευμένους τύπους Γόρης και Γόλης. Η Γρηγορία δεν ξέρω αν έχει άλλα χαϊδευτικά εκτός από τα πολλαπλών χρήσεων Ρία ή Ρίτσα (από το υποκοριστικό Γρηγορίτσα).
Όπως και τα περισσότερα βαφτιστικά ονόματα, το Γρηγόρης απαντά και ως επώνυμο. Ήξερα ότι το επώνυμο επιχωριάζει στη Λευκάδα, ας πούμε με τον γιατρό Ξενοφώντα Γρηγόρη, βουλευτή της ΕΔΑ το 1963 και το 1964 και μορφή της Αριστεράς ή τον φίλο του Κοτζιούλα, τον λογοτέχνη Γεράσιμο Γρηγόρη, αλλά βλέπω ότι μεγαλύτερη πυκνότητα εμφανίζει το επώνυμο στην Αστυπάλαια.
O διασημότερος Γρηγόρης παλιά θα ήταν ο Ξενόπουλος, μετά ο Λαμπράκης ή ο Μπιθικώτσης, στις μέρες μας ίσως ο Αρναούτογλου, αλλά το γκουγκλοδιασημόμετρο φρακάρει διότι κατακλύζεται από αναφορές στην επιχείρηση μικρογευμάτων Γρηγόρης, που υποθέτω θα την έχει ιδρύσει κάποιος με το όνομα αυτό.
Από μια άλλη άποψη, ο διασημότερος Γρηγόρης όλων των εποχών δεν έχει επώνυμο, διότι είναι το πράσινο ανθρωπάκι στους φωτεινούς σηματοδότες της τροχαίας, που επιτρέπει τη διέλευση στους πεζούς. Το αντίπαλον δέος είναι το κόκκινο ανθρωπάκι, ο Σταμάτης, το δε δίπολο «Σταμάτης και Γρηγόρης» αναφέρεται συχνά, ας πούμε σε τίτλο κωμωδίας το 1962 (με τον Φωτόπουλο και τον Σταυρίδη αν θυμάμαι καλά).
Στη φρασεολογία μας, ο Γρηγόρης εμφανίζεται σε μία παροιμία, σε αντιδιαστολή όχι με τον Σταμάτη αλλά με τον Μελέτη:
Ο Γρηγόρης εγρηγόρει κι ο Μελέτης εμελέτα,
κι ο Γρηγόρης την επήρε του Μελέτη τη γυναίκα,
που σημαίνει ότι η γρήγορη δράση είναι προτιμότερη από τη διεξοδική μελέτη. Ετυμολογικό μυθοπαίγνιο ονομάζει την παροιμία ο Δημ. Λουκάτος, ενώ ο Νικόλαος Πολίτης δίνει και μια παραλλαγή από το Λιβίσι της Μικρασίας: Η Κουνόμους οικονομούνταν, κ’ η Γληόρης ηγληούρευγιν, με Κονόμο, Οικονόμο, που προσπαθεί να οικονομήσει τα πράγματα, να τα συμβιβάσει, αντί για Μελέτη μελετηρό.
Όπως συνήθως σ’ αυτά τα άρθρα, το γυναικείο όνομα βγαίνει αδικημένο διότι υπάρχουν (πολύ) λιγότερες αναφορές σε αυτό. Να πούμε όμως ότι ενώ τοπωνύμιο με το ανδρικό όνομα δεν υπάρχει, υπάρχει Γρηγορία, χωριό στον νομό Ηρακλείου, στην Κρήτη.
Από τα γρηγοροτράγουδα θα ξεχωρίσω το Φεγγάρι κάνει βόλτα, του Μίκη, με τον Γρηγόρη Μπιθικώτση, που σε ένα από τα ρεφρέν του λέει Παίξε Γρηγόρη μου το μπουζουκάκι. Είναι από τα αγαπημένα μου.
Αλλά έχω και κάτι πιο προσωπικό με το όνομα αυτό, αφού Γρηγόρης ήταν το πρώτο αυτοκίνητο που γνώρισα στη ζωή μου, το αυτοκίνητο του παππού μου, ένα μετασκευασμένο στρατιωτικό τζιπ που το πήρε περί το 1950 και το κράτησε σχεδόν ως το 1970. Εχω βάλει στο ιστολόγιο το σχετικό κεφάλαιο από το βιβλίο του πατέρα μου.
Ο παππούς είχε γράψει δύο γρηγοριανά ποιήματα-παρωδίες που μπορείτε να τις δείτε ολόκληρες στο παραπάνω λινκ. Από το δεύτερο, το Γρηγορίου πλους, πάνω στο Διονύσου πλους του Ραγκαβή, παραθέτω τις τέσσερις τελευταίες στροφές:
Ην ο Γρηγόρης στερεός
κι ο κυβερνήτης τούτου
είναι ως γνωστόν «μάνας υιός»
σωφέρ εκτάκτως δεξιός
κι είχε παντού το νού του.
Ουχ’ ήττον τούτο δεν αρκεί
στων οδηγών τη φάρα,
-που ’ναι συνήθως νευρικοί-
Κίνδυνον κρύπτει διαρκή
των άλλων η τρελάρα.
Πλην ο Γρηγόρης αψηφών
το φάσμα των κινδύνων
βενζίνην λαίμαργα ροφών
ορμά -ταχύτατος τυφών-
τον δρόμον καταπίνων.
Βέλος ιπτάμενον θαρρείς,
περνά τα τριανταπέντε!
— Ζορίσου κι άλλο να χαρείς
είν’ ηδονή να προχωρείς
pericolosamente
Τα τριανταπέντε που περνάει το ιπτάμενον βέλος δεν είναι μίλια, είναι χιλιόμετρα την ώρα. Στην άλλη γρηγοριανή παρωδία, ο παππούς προτρέπει τον Γρηγόρη: γίνε σίφουνας και πέτα, τα πενήντα πέρασέ τα! Κάποτε είχε φτάσει και τα 60 την ώρα ο Γρηγόρης αλλά αυτό το κατόρθωμα δεν βρέθηκαν στίχοι ικανοί να το περιγράψουν.
Είχα έναν συνάδελφο Γρηγόρη, που τώρα έχει πάρει σύνταξη και που πότε-πότε μας διαβάζει. Να του αφιερώσω το σημερινό άρθρο και να του ευχηθώ χρόνια πολλά, όπως επίσης και στον παλιό μας φίλο τον Γρηγόρη Κοτορτσινό, που κι αυτός μας διαβάζει, αλλά και στον Γρηγόρη τον Μαλτέζο από την Αίγινα. Και σε όποιον άλλον ξεχνάω, Γρηγορία ή Γρηγόρη! Χρόνια πολλά!










