cf84ceb1cf8acf81cebdceac cf84ceb1cf8acf81cebdceac

20240322 210052Πήγα προχτές στο Θέατρο του Νέου Κόσμου, να δω τα Μαγικά βουνά, ένα ιδιότυπο θεατρικό έργο, που με συγκίνησε. Είναι ιδιότυπο, επειδή παίρνει σαν αφετηρία δυο μονόπρακτα του αγαπημένου μου Γιώργου Κοτζιούλα, από εκείνα που ανέβασε στο  Θέατρο στο βουνό το 1944 με τη Λαϊκή Σκηνή της  8ης Μεραρχίας του ΕΛΑΣ,  αλλά με αυτά σαν βάση οι δυο δραματουργοί, ο Δημήτρης Αγαρτζίδης και η Δέσποινα Αναστάσογλου παρουσιάζουν την καθημερινή ζωή και το έργο των ανταρτών-ηθοποιών της Λαϊκής Σκηνής, αξιοποιώντας τις ημερολογιακές σημειώσεις του Κοτζιούλα, άλλα κείμενά του (ιδίως από τις αναμνήσεις για τον Άρη Βελουχιώτη), αντάρτικα και δημοτικά τραγούδια και πολλά άλλα. Υπάρχει θέατρο μέσα στο θέατρο, πολύς αυτοσχεδιασμός, έξυπνα ευρήματα, έντονος ρυθμός, πολλή συγκίνηση.

Μετά την  παράσταση, οι συντελεστές της είχαν συζήτηση, μπροστά στο κοινό (ελάχιστοι έφυγαν παρά την προχωρημένη ώρα) με τον Παναγιώτη Μιχαλόπουλο, επίκουρο καθηγητή στο τμήμα Θεατρικών  Σπουδών του ΕΚΠΑ και με τη χήρα του Κώστα Κοτζιούλα, τη Σωτηρία Μελετίου, καθώς και με τα παιδιά του. Ο Κώστας Κοτζιούλας, ο γιος του ποιητή, που αφιέρωσε τουλάχιστον τα δέκα τελευταία χρόνια της ζωής του στην έκδοση και ανάδειξη του έργου του πατέρα του, είχε κάνει τις αρχικές συνεννοήσεις αλλά δυστυχώς δεν πρόλαβε  να δει το έργο στη  σκηνή.

Αξίζει να  πάτε να δείτε το έργο (Παρασκευή-Σάββατο-Κυριακή έως την  Κυριακή των Βαΐων).

Τα δυο μονόπρακτα του Κοτζιούλα που παρουσιάζονται μέσα στο έργο είναι το Ξύπνα ραγιά και η κωμωδία Ο δασικός (ή Το πρόστιμο του δασικού). Στο πρώτο από αυτά, ο Κοτζιούλας ξαναφέρνει στη ζωή τον  Γεώργιο Καραϊσκάκη, ο οποίος προσπαθεί να  ξεσηκώσει τους κατοίκους των Τζουμέρκων. Ξέρουμε ότι οι αγωνιστές της Εθνικής Αντίστασης έβλεπαν τους εαυτούς τους σαν συνεχιστές των αγωνιστών του Εικοσιένα, κάτι που και η ηγεσία της Αντίστασης ήθελε να τονίζει. Η επιλογή του Καραϊσκάκη δεν είναι τυχαία, αφενός εξαιτίας της μεγάλης του δημοτικότητας αλλά και εντοπιότητας και αφετέρου επειδή την  περίοδο εκείνη  είχε σχηματιστεί  ένα ειδικό σώμα του ΕΛΑΣ με την ονομασία  Καραϊσκάκηδες,  η στρατολόγηση  στο οποίο γινόταν όχι μόνο εθελοντικά αλλά και με υπόδειξη της δημογεροντίας των χωριών.

Εκτός από τα κείμενα του Κοτζιούλα, στην  παράσταση υπάρχει  θεατροποιημένο και ένα άλλο ποίημα με επώνυμους συντελεστές, που όμως και χάρη  στο γλωσσικό του ιδίωμα δένει απόλυτα με το κλίμα της παράστασης, τον τόπο και τον  χρόνο, παρόλο που, αν  το καλοεξετάσουμε, γεννήθηκε σε εντελώς διαφορετικές συντεταγμένες.

Επειδή το ποίημα αυτό το έχουμε αναφέρει κάμποσες φορές σε σχόλια του ιστολογίου, κι επειδή συνδέεται και με  μια ιδιωτική επέτειο, αποφάσισα σήμερα να το παρουσιάσω εδώ.

Πρόκειται για το ποίημα Η γριά η βαβά μ’,  που το υπογράφει ο Ζαχαρίας Παπαντωνίου σε βορειοϊδιωματική ελληνική.

Η γρηά η βαβά μ’, καλά ύστιρ’ νά
ταϊρνά ταϊρνά
σβούρα τ’ αδράχτ’ στριφουγυρνά,
η βάβου η γριούλα η αφιντιά τ’ ς
πήγι μι τ’ ρόκα στ’ ν αγκαλιά τ’ ς
κι έκατσι ’κεια κουντά στ’ φουτιά τ’ ς.
Κι οι τέσσερ’ π’ θα μας παν, αλί,
ταϊρνά ταϊρνά
στουν άλλουν ύπνου, (ώρα καλή)
κι οι τέσσιρ’ π’ θα μας παν ουλ’ νους
κι τ’ς παραλήδις κι τ’ς αλλ’ νους
φέρανι, τ’ ν κάσα τ’ μακριά
κι ήρθαν κι τ’ς είπαν «Άϊτι, γρηά».

— Πιδιά μ’, ναρθού μιτά χαράς,
ταϊρνά ταϊρνά
σβούρα τ’ αδράχτ’ στριφουγυρνά,
βουλήθη να μι παρ’ ου Θιός;
Δόξα σοι Κύριι των Δυνά—
Πιδιά μ’, ναρθού να πάου καλιά μ’…
Σταθήτι να τιλειώσου τ’ δ’ λιά μ’!

— Ως που να γνέεις κυρά βαβά,
ταϊρνά ταϊρνά
κι ούλου τ’ αδράχτ’ στριφουγυρνά,
ως που να γνέεις θα μας νυχτώεις
κι είμαστι λίγου βιαστικοί,
Σι καρτερούμι αν θα μας δώεις
πέντι παγούρια μι ρακί.

— Ρακί δεν εχου στου κατώι…
ταϊρνάϊ ταϊρνάϊ
κι ούλου τ’ αδράχτ’ στριφουγυρνάει.
—Δω’ μας παρά κι αυτός κιρνάει!

— Έχου σι κείνου του τσουράπ’…
Τουν πήραν τουν παρά κι χραπ ! παν, κουρνιαχτός, στου μαγαζί
κι αφ’ καν τη γρηά τ’ βαβά μ’ να ζει.

Μια ουκά, δυο ουκάδις, τρεις, χάι, χάι!
ταϊρνάι, ταϊρνάι,
έρμου ρακί πώς γαργαλάει!
—Βίβα, ορέ, βίβα κι άλλη μια!
Τάπα κι οι τέσσιρ’ στου μιθύσ’…
Τη βάβου μ’ τ’ ν έχ’ νι αλησνονήσ’.

Κι η βάβου απόγνιθι πουλύ
ταϊρνάι, ταϊρνάι,
τ’ν ιπήρι ου ύπνους σαν του π’λί
ικειά στ’ φουτιά τ’ς απ’ γίν’ κι στάχτ’
κι μάτα τ’ν αφ’κι σαν του π’λί
κι μάτα γύρ’ σι η γριά τ’ αδράχτ’.

— Άϊντι κι νύχτουσι γριά!
(γύρ’ σαν κι οι τέσσιρ’ πω!, πω! πω!
μ’ ένα χαρούμενο σκουπό
βαΐζουντας σα δω, σα κει,
τύφλα και σκνίπα απ’ του ρακί)
άει να σι πάμι – τράι – λα – λα!
στα κυπαρίσσια απ’ κάτ’ τα ψ’ λα.
Κι μι κουτρώνια κι σφυριά
ταϊρνά γκαπ! γκοπ!
ταϊρνά γκαπ! γκουπ!
κι μι σκιπάρνια κι σφυριά
βάλανι στ’ ν κάσα τα καρφιά
κι τ’ ν κάρφουσαν απ’ κάτ’ απ’ πάν’
κι τ’ σήκουσαν, ιγιέ μ’, κι παν.

Κι απ’ του μιθύσ’ χάι, χάι, χάι, χάι!
ταϊρνά, ταϊρνά,
κι όπως δε γλέπαν ούτι τ’ μύτ’ τ’ς
η κάσα τ’ς φαίνουνταν βαριά
κι δεν κατάλαβαν τη γριά
πως τ’ν αλησμόν’σανι στου σπίτ’ τ’ς!

Κι η γριά η βαβά μ’
ταϊρνάι ταϊρνάι
Στου χέρ’ τ’ς τ’ αδράχτ’ στριφουγυρνάει
Η γριά μι τ’ άσουστα υστιρ’νά
— Δόξα σοι, Κύριϊ των Δυνά—
Η γριά η βαβά μ’ η αφιντιά τ’ς
Γνέθ’ κι θα γνέθ’ κουντά στ’ φουτιά τ’ς.

Το ποίημα είναι γοητευτικό και για τη γλώσσα του, και για την δεξιοτεχνική χρήση των επωδών, και βέβαια για το θέμα του, μιαν ακόμα παραλλαγή στο ανεξάντλητο θέμα της συμφωνίας με τον  Χάρο, που έρχεται να πάρει κάποιον  άνθρωπο κι αυτός τον  ξεγελάει.

Όπως είπα, το ποίημα το δραματοποίησαν οι συντελεστές της παράστασης και το ένταξαν πολύ αρμονικά στον καμβά της  Λαϊκής Σκηνής και στα βουνά των Τζουμέρκων, και ταίριαζε και με τον Κοτζιούλα, που έχει γράψει για τη βάβω του τη Θόδω,  -μόνο που το ποίημα για τη γριά τη βαβά μ’ δεν γεννήθηκε ακριβώς στα μέρη μας.

Είναι  μετάφραση -από τον Ζαν Ρισπέν κι από τα γαλλικά. Πολλά χρόνια έψαχνα να βρω το πρωτότυπο ποίημα του Ρισπέν. Τελικά το βρήκε η φίλη μας η  Μαρία και το πληκτρολόγησε, στα σχόλια κάποιου παλιού άρθρου, ο μακαρίτης ο φίλος μας ο Γς. Οπως θα δείτε, ο σκελετός είναι ίδιος, αλλά αρκετά στοιχεία διαφέρουν.

LE FIL BLEU

La vieille, assise au coin de son feu,
Mouille, mouille.
Filez la quenouille,
La vieille, assise au coin de son feu,
File son fil petit à peu.

Les hommes noirs, en clignant de l’œil,
Cogne, cogne,
Clouez la besogne.
Les hommes noirs, en clignant de l’œil,
Au seuil déposent le cercueil.

La vieille a dit : « Hurlii, gogueni !
« Mouille, mouille,
« Filez la quenouille ! »
La vieille a dit : « Hurlu, gogueni !
« Attendez ! je n’ai pas fini. »

Ils ont répondu : « Nous attendrons,
« Voire, voire,
« Si l’on paie à boire ; »
Ils ont répondu : « Nous attendrons,
« Mais donnez à chacun vingt ronds. »

La vieille a dit : « Prenez donc, les gas,
« Soûle, soûle,
« Rincez-vous la goule ! »
La vieille a dit : « Prenez donc, les gas,
« Tout l’argent que j’ai dans mon bas. »

Les croquemorts, l’air tout guilleret,
Paie, paie,
Videz la bouteille,
Les croquemorts, l’air tout guilleret,
Sont allés boire au cabaret.

La vieille, avec son âme d’oiseau.
Mouille, mouille,
Filez la quenouille,
La vieille, avec son âme d’oiseau,
S’endort en tournant son fuseau.

Les hommes noirs sont revenus soûls,
Cogne, cogne,
Clouez la besogne,
Les hommes noirs sont revenus soûls.
Au cercueil vide ont mis les clous.

La vieille, assise au coin de son feu.
Mouille, mouille,
Filez la quenouille,
La vieille, assise au coin de son feu.
Se réveille petit à peu.

Les croquemorts, cahin-quédébas,
Danse, danse,
La bière en cadence,
Les croquemorts, cahin-quédébas.
Croient porter la vieille là-bas.

Mais l’Éternelle, au coin de son feu,
Mouille, mouille.
Filez la quenouille,
Mais l’Éternelle, au coin de son feu.
File toujours son beau fil bleu.

Quenouille είναι η ρόκα.

Τη μετάφραση του Παπαντωνίου την ήξερα από μικρός, μου την είχε μάθει ο παππούς μου, που μου είχε πει πως είναι μετάφραση από ποίημα του Ρισπέν.

Ο παππούς μου φυσικά όχι μόνο απάγγελνε το ποίημα όλο απέξω (όπως και δεκάδες άλλα) αλλά και  το είχε παρωδήσει. Την παρωδία μάς την είχε στείλει σε γράμμα  του από το Τολό, όπου παραθέριζε με τη γιαγιά, αλλά δεν ξέρω σε ποιο συρτάρι να  βρίσκεται. Θυμάμαι καναδυό στίχους. Ο παππούς κάθεται και γράφει το γράμμα στο μπαλκόνι του εστιατορίου, και ο σερβιτόρος τον παρακαλεί να αδειάσει το τραπέζι επειδή έρχονται τουρίστες με πούλμαν -έκαναν μπάνιο, έτρωγαν και μετά πήγαιναν στην  Επίδαυρο. «Ώσπου να γράφ’ς κυρ Νίκο εσύ … τηλεφωνήσαν  απ’ καρσί, πως δέκα πούλμαν εχ’ν αφίξ».

Ήταν άλλωστε ένα ποίημα πολύ γνωστό στην εποχή του. Ο Μανώλης Καλομοίρης το μελοποίησε, στο τρίτο μέρος της  2ης Συμφωνίας του («Συμφωνία των ανίδεων και καλών ανθρώπων» –  το  ακούτε εδώ), ενώ κάπου θυμάμαι να το έχει παρωδήσει και ο Απόστολος Σπήλιος -αλλά χωρίς να βρίσκω τώρα τη σημείωσή  μου.

Κι επειδή σαν σήμερα το 1977 έφυγε από τη ζωή ο παππούς μου, ο Νίκος Σαραντάκος/Άχθος Αρούρης, να μου επιτρέψετε το σημερινό άρθρο να το αφιερώσω στη  μνήμη του, μαζί  και στη μνήμη του Κώστα Κοτζιούλα.

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *