Τις προάλλες, που είχαμε το άρθρο για το γράψιμο με το χέρι και το γράψιμο στον υπολογιστή, εκεί που συζητούσαμε για δακτυλογράφηση και για το τυφλό σύστημα (που δεν το έχω μάθει, αλλά εφαρμόζω ένα δικό μου, ατελές, χωρίς να κοιτάζω τα πλήκτρα) σκέφτηκα ότι δεν έχουμε βάλει στο ιστολόγιο άρθρο για τα λεξιλογικά και τα φρασεολογικά των δαχτύλων.
Οπότε, το σημερινό άρθρο -που βέβαια δύσκολα θα καλύψει ικανοποιητικά το θέμα, μια και είναι τεράστιο (και ίσως γι’ αυτό τόσον καιρό δίσταζα να γράψω σχετικά) -αλλά με τα σχόλιά σας θα συμπληρώσετε όλες τις ελλείψεις.
Λέμε «δάχτυλο» και «δάκτυλο», αλλά στα αρχαία ήταν αρσενικό, ο δάκτυλος. Η λέξη είναι αρχαία, μάλιστα εμμέσως ομηρική. Λέω «εμμέσως» διότι στον Όμηρο δεν υπάρχει ο τύπος «δάκτυλος», όμως υπάρχει η ροδοδάκτυλος ηώς.
Η λέξη συνδέεται με το λατινικό digitus και με άλλες ινδοευρωπαϊκές λέξεις, αλλά όχι με σαφή τρόπο. Πάντως, δεν αποκλείεται να υπάρχει κάποια σύνδεση με τη δεκάδα ή τον αριθμό δέκα.
Ο δάκτυλος ήδη από τα ελληνιστικά χρόνια παρουσίασε την αιτιατική πληθυντικού «τα δάκτυλα», ας πούμε στον Θεόκριτο «ἄκρα δὲ χειρῶν δάκτυλα πάνθ’ ὑπένυξεν», και από εκεί με μεταπλασμό προέκυψε ο τύπος «το δάκτυλον» και αργότερα το δάχτυλο. Στα βυζαντινά χρόνια εμφανίζεται και ο τύπος δακτύλιν, δαχτύλιν: ουκ είδα εις το δακτύλιν μου κρικέλλιν δακτυλίδιν, παραπονιέται η κυρία Πτωχοπροδρόμου στον άντρα της.
Η λέξη «δάκτυλος» επιβιώνει στα νέα ελληνικά αλλά όχι πια με την ίδια σημασία εκτός από την ιατρική ορολογία ή τις στερεότυπες λόγιες εκφράσεις («έθεσε τον δάκτυλο εις τον τύπον των ήλων»). Κατά τα άλλα, σημαίνει τις μυστικές ενέργειες υποκίνησης π.χ. ξένος δάκτυλος κρύβεται πίσω από το πραξικόπημα. Επίσης, δάκτυλος, στη μετρική, είναι ο μετρικός πόδας που αποτελείται από μία τονισμένη και δύο άτονες συλλαβές (στα αρχαία, από μία μακρά και δύο βραχείες).
Έχουμε, κανονικά, πέντε δάχτυλα σε κάθε χέρι και πέντε σε κάθε πόδι, σύνολο είκοσι, αλλά σπάνια τα λογαριάζουμε όλα μαζί, εκτός από κάποια δημοτικά τραγούδια, π.χ. Τα είκοσί μου δάχτυλα χεριώ και ποδαριώ μου / όλα με συντρομάσσουσι, σαν σε θωρώ εμπρός μου ή «να έχεις την ευχή μου από τα είκοσί μου τα νύχια», που μου έλεγε η γιαγιά μου. Κατά τα άλλα, των ποδιών τα δάχτυλα είναι παραγκωνισμένα, ενώ των χεριών το καθένα ξεχωρίζει, κι έχουν και ονόματα:
Αντίχειρας ή μεγάλος, δείκτης ή λιχανός, μέσος, παράμεσος ή δακτυλιώτης, μικρός ή ωτίτης. Θα μπορούσα να γράψω άρθρο για τα ονόματα των δαχτύλων στις διάφορες γλώσσες (άλλοι έχουν γράψει, από τη σκοπιά της αγγλικής γλώσσας). Ίσως το γράψω κάποτε, αλλά βάλτε στα σχόλιά σας τις τυχόν λαϊκές ονομασίες που ξέρετε. Στα αγγλικά, πάντως, έχουμε: thumb, index, middle finger, ring finger, little finger/pinky (και παραλλαγές), ενώ στα τουρκικά ο αντίχειρας είναι bas parmak (ο αρχηγός των δαχτύλων, ας πούμε) και yüzük parmağı, δηλ δάχτυλο του δαχτυλιδιού, ο παράμεσος. Σε κάποια ιδιώματα, ο αντίχειρας λέγεται και «δάχτυλας», αν και αλλού «ο δάχτυλας» είναι απλώς άλλος τύπος του «δάχτυλου».
Σπάνια εμφανίζεται και έκτο δάχτυλο σε ένα χέρι, κάτι που θεωρείται καλό θεϊκό σημάδι. Λένε ότι ο Κωνσταντίνος Γλύξμπουργκ ήταν εξαδάκτυλος, αλλά τα έκανε μούσκεμα, οπότε δεν είναι καλή διαφήμιση. Να θυμηθούμε και το επώνυμο Εξαδάκτυλος ή το τουρκογενές Αλτιπαρμάκης (παρμάκ το δάχτυλο, αλτί το έξι). Βέβαια, στις εικόνες που παράγονται από τεχνητή νοημοσύνη, πολύ συχνά οι άνθρωποι έχουν έξι δάχτυλα, είναι μια αδυναμία (ακόμα) των σχετικών προγραμμάτων.
Με τα πέντε δάχτυλα απλωμένα μουτζώνουμε, αλλά αυτό θα το αφήσουμε για άλλο άρθρο, όπως και για άλλο άρθρο θα αφήσουμε τη χειρονομία με το υψωμένο μεσαίο δάχτυλο (θα θυμάστε μάλλον το εξώφυλλο του γερμανικού περιοδικού Focus με το υψωμένο μεσαίο δάχτυλο της Αφροδίτης της Μήλου, από το μακρινό 2010 –έχουμε άρθρο, αν και χωρίς την εικόνα του εξωφύλλου).
Τα δάχτυλα των ποδιών δεν έχουν, απ’ όσο ξέρω, καθιερωμένα ονόματα -ξεχωρίζουμε βέβαια το μεγάλο δάχτυλο αλλά μονάχα χαριτολογώντας έχω ακούσει να το λένε «αντίποδας».
Το δάχτυλο το χρησιμοποιούμε και σαν ένδειξη μήκους, πάχους ή ποσότητας, πχ το παντελόνι θέλει κόντεμα ένα δάχτυλο. Ένα δάχτυλο κρασί είναι λίγο, αλλά ένα δάχτυλο σκόνη πάνω στα έπιπλα είναι πάρα πολύ. Γνωστό αστείο με όσους πρέπει να περιορίσουν το ποτό και ο γιατρός έχει συστήσει να πίνουν «ένα δάχτυλο κρασί» είναι να εννοούν το δάχτυλο κατακόρυφα.
Με τα δάχτυλά μας μετράμε, οπότε μια διαδεδομένη φράση για να δείξουμε, συχνά υποτιμητικά, το μικρό πλήθος, είναι «μετριούνται στα δάχτυλα / είναι μετρημένοι στα δάχτυλα». Αν θέλουμε να το κάνουμε ακόμα πιο μικρό το πλήθος, «μετριούνται στα δάχτυλα του ενός χεριού». Κάποιος το τράβηξε πιο πέρα και είπε «στα δάχτυλα του ενός χεριού του κάπτεν Χουκ», εννοώντας το χέρι που είχε το άγκιστρο.
Με τον δείκτη, προφανώς, δείχνουμε. Η έκφραση «τον δείχνουν με το δάχτυλο» λέγεται για κάποιον που ξεχωρίζει, θετικά ή αρνητικά. Υπάρχει και το ουσιαστικό (πρώην μετοχή) «δακτυλοδεικτούμενος». Ήταν ήδη «δακτυλόδεικτος» στα αρχαία. Έκανα πολ στο Τουίτερ για τις τέσσερις πιθανές παραλλαγές της λέξης, με κ και χ στις δύο θέσεις, και, όπως περίμενα, περισσότεροι από τους μισούς (59%) προτιμούν το «δακτυλοδεικτούμενος», ακολουθεί με 23% το δαχτυλοδεικτούμενος, με 10% το δακτυλοδειχτούμενος και με 7% μόνο το δαχτυλοδειχτούμενος, που θα προτιμούσα εγώ.
Να θυμηθούμε και την παροιμία, κινέζικη λένε, «όταν το δάχτυλο έδειχνε το φεγγάρι, ο ηλίθιος κοίταζε το δάχτυλο».
Ήδη περάσαμε στα φρασεολογικά, που είναι πάρα πολλά. Σταχυολογώ:
- παίζω κάτι στα δάχτυλα, κατέχω ένα αντικείμενο στην εντέλεια, το ξέρω πολύ καλά. Αλλά:
- παίζω κάποιον στα δάχτυλα, τον έχω υποχείριό μου, τον κάνω ό,τι θέλω.
- πατάω/περπατάω στα (ακρο)δάχτυλα, πολύ προσεχτικά, αθόρυβα -η μόνη έκφραση με τα δάχτυλα των ποδιών.
- να γλείφεις τα δάχτυλά σου, για πολύ νόστιμο φαγητό
- έβαλε το δάχτυλό του στο μέλι, για κάποιον που εκμεταλλεύτηκε αθέμιτα το αξίωμά του, πχ δωροδοκήθηκε.
- ήθελες να μυρίσω τα δάχτυλά μου, παραλλαγή του συχνότερου «να μυρίσω τα νύχια μου», όταν δεν μπορούσαμε να ξέρουμε κάτι.
- κρύβεται πίσω από το δάχτυλό του, για κάποιον που είναι φανερά ένοχος και προβάλλει παιδιαριώδεις δικαιολογίες, ή για κάποιον που εθελοτυφλεί
- έχει βάλει το δάχτυλό του, συμμετέχει ή βοηθάει σε κάτι, όχι καλό
- δεν τον φτάνεις ούτε στο μικρό του δάχτυλο, όταν κάποιος υπερέχει οφθαλμοφανώς, έτσι που κάθε σύγκριση να είναι μάταιη
- δεν κούνησε ούτε το δαχτυλάκι του, δεν έκανε καμιά προσπάθεια πχ για να βοηθήσει, ενώ θα έπρεπε
- αρκεί να κουνήσει το δαχτυλάκι του…, για κάποιον παντοδύναμο ή με αδιαμφισβήτητο κύρος. Και στις δυο περιπτώσεις, η κίνηση του μικρού δαχτύλου είναι μέτρο της ελάχιστης προσπάθειας.
- κουνάω το δάχτυλο, έκφραση νεότερης κοπής, κατηγορώ κάποιον επιδεικτικά και υποκριτικά, πολύ συνηθισμένη στα τηλεοπτικά πάνελ.
Υπάρχουν και παροιμίες, ας πούμε «κι αν έπεσαν τα δαχτυλίδια, μένουν τα δάχτυλα», για κάποιον που περνάει δύσκολη φάση αλλά έχει τη δυνατότητα να ανακάμψει ή για αρχοντοξεπεσμένο που διατηρεί μεγαλείο. Ή, «όποιο δάχτυλο κι αν κόψεις το ίδιο θα πονέσει», δηλ. οι γονείς στενοχωριούνται εξίσου όποιο παιδί τους κι αν πάθει κάτι κακό.
Αλλά η γνωστότερη παροιμία είναι «όλα τα δάχτυλα δεν είναι ίδια/ίσα», που λέγεται για δήλωση διαφοράς ή ανισότητας, ιδίως ανάμεσα σε ανθρώπους. Μπορεί να χρησιμοποιηθεί για αναφορά σε συγκεκριμένες περιπτώσεις αλλά πολλοί τη χρησιμοποιούν γενικά, σαν κοσμοθεωρητική δήλωση, για να τεκμηριώσουν τη θέση ότι στην κοινωνία και στη φύση υπάρχουν, και καλώς υπάρχουν, ανισότητες. Κάποτε, ο ενιστάμενος προτείνει την παλάμη του και λέει: Τα βλέπεις; Είναι ίσα τα δάχτυλα; Όχι. Οπότε, πώς θέλεις να είναι ίσοι οι άνθρωποι.
Βέβαια, μπορεί κανείς ν’ αντιτάξει ότι το κάθε δάχτυλο διαφέρει από τ’ άλλα, όμως όλα μαζί συμβάλλουν στο να κάνουμε τη δουλειά μας, από τον καθένα ανάλογα με τις ικανότητές του.
Ή μπορεί να απαντήσει προτείνοντας επίσης την παλάμη, με τα πέντε δάχτυλα ανοιχτά.










