Στο ιστολόγιο αγαπάμε τις ντοπιολαλιές και τακτικά δημοσιεύουμε άρθρα με λέξεις από διάφορες περιοχές της χώρας (πλήρης κατάλογος, στο τέλος του άρθρου). Ο φίλος Σπύρος Γρίμμας, γιατρός από την Κέρκυρα, που όμως ζει και εργάζεται στη μακρινή Δανία, μου έστειλε ένα άρθρο που δεν είναι μονάχα τοπικό αλλά και θεματικό, αφού ασχολείται με δέκα λέξεις της κερκυραϊκής μαγειρικής -που κάποιες θα τις έχετε ακουστά έτσι κι αλλιώς, ακόμα κι αν δεν έχετε επισκεφτεί την Κέρκυρα.
Κατά σύμπτωση, για την Κέρκυρα έχουμε δημοσιεύσει και άλλο ένα «θεματικό» άρθρο, του φίλου μας Κώστα Χ., που εκείνο ήταν αφιερωμένο στην ψαράδικη ορολογία της Κέρκυρας. Μάλιστα, ο Κώστας Χ. ήξερε ότι ο Σπύρος είχε ένα άρθρο στα σκαριά και τον ενθάρρυνε να το ολοκληρώσει. Και για την Κέρκυρα έχουμε ακόμα μια συνεργασία, του φίλου μας του Spiridione, με λέξεις από τον Ιωαννίκιο Καρτάνο που χρησιμοποιούνται ακόμα.
Η δική μου συμβολή στο σημερινό άρθρο είναι ότι έβαλα φωτογραφία ενός από τα φαγητά για τα οποία λεξιλογεί ο Σπύρος, το Μπουρδέτο, που φέρνει σε αμηχανία πολλούς διότι θυμίζει είτε τη μπούρδα είτε την άλλη λέξη από την οποία παραλλάζει ένα μονάχα γράμμα. Αλλά, όπως εξηγεί ο Σπύρος δεν έχει ετυμολογική σχέση με καμιά από τις δυο!
O λόγος στον Σπύρο:
Δέκα λέξεις της κερκυραϊκής μαγειρικής
Η γλώσσα της πόλης της Κέρκυρας, όπως είναι γνωστό, δέχτηκε μεγάλη επιρροή από τον ιστορικό συγχρωτισμό της με την ευρωπαϊκή Δύση, και κυρίως από τα 411 χρόνια 11 μήνες και 11 μέρες της Βενετικής παρουσίας. Από το Μάιο του 1386, όταν πέντε εκλεγμένοι πληρεξούσιοι του Κερκυραϊκού Συμβουλίου ταξιδεύουν στη Βενετία και ζητούν την έγκριση της Συγκλήτου στην οικειοθελή υποταγή του νησιού στη Γαληνότατη με τον όρο να προστατεύει αιωνίως την πόλη και το νησί, έως τη συνθήκη του Κάμπο Φόρμιο που σημαίνει το τέλος της Δημοκρατίας της Βενετίας και την προσάρτηση των Επτανήσων στη Γαλλία, πάρα πολλές λέξεις εξελληνίζονται και μπαίνουν στην καθημερινή γλώσσα (και την κουζίνα) της πόλης. Αντίθετα, η εξοχή, μένοντας σε σχετική απομόνωση λόγω της έλλειψης δρόμων, θα διατηρήσει για περισσότερο καιρό μια γλώσσα χωρίς πολλά δάνεια.
Με την πάροδο των χρόνων, έρχονται σιγά σιγά και άλλες επιρροές μέχρι τις μέρες μας, που η ετυμολογία πολλών φαγητών της Κέρκυρας είναι πιά αρκετά σκοτεινή.
Οι δέκα λέξεις/φαγητά που παρουσιάζω, είναι ένα μικρό δείγμα της γλώσσας της κερκυραϊκής κουζίνας. Διάλεξα κυρίως αυτές που βρίσκω πιο ενδιαφέρουσες ή πιο… νόστιμες.
Καλή όρεξη!
Μανέστρα κολοπίμπιρι: Πρώτα απ’ όλα, να πούμε ότι στην Κέρκυρα «μανέστρα» είναι το γενικό όνομα των ζυμαρικών. Αν κάποιος σας πει «σήμερα έχουμε μανέστρα» πιθανότατα δεν έχει στο μυαλό του κάποιο συγκεκριμένο είδος ζυμαρικού. Μέχρι εδώ, λοιπόν, έχουμε το εύκολο. Τι είναι όμως το κολοπίμπιρι; Οι περισσότεροι στην Κέρκυρα θα σας πουν ότι είναι βενετσιάνικα (collo pimpiri ή collu pimpiri) και σημαίνει μανέστρα με πιπέρι. Η σημασία είναι σωστή αλλά βενετσιάνικα σίγουρα δεν είναι. Σε κανένα λεξικό της βενετσιάνικης διαλέκτου δεν υπάρχει η λέξη pimpiri ή κάτι παρόμοιο, αφού το πιπέρι λέγεται péare ή pevare. Η μόνη ηχητικά ταιριαστή λέξη «pibiri» είναι όπως λένε το πιπέρι σε κάποιες περιοχές της Σαρδηνίας. Μοιάζει όμως δύσκολο, μια και δεν μαρτυρούνται άλλες λέξεις που να έκαναν το ταξίδι ανάμεσα στα δυο νησιά. Επίσης η πρόθεση «collu» (με) απαντάται στις διαλέκτους του ιταλικού νότου. Ο μεγάλος κερκυραίος λόγιος π. Αθανάσιος Τσίτσας, στο μικρό πόνημα «Κέρκυρα, νοσταλγικές διαδρομές» αναφέρει την αστεία ιστορία μιας κερκυραίας Εβραίας χήρας, που πάνω από το μνήμα του άντρα της, τον ρωτούσε τί να του φέρει να φάει: «manestra collu pimpiri» ή «manestra collu casiu» δηλαδή με τυρί. Ίσως η ετυμολογία του φαγητού να πρέπει να αναζητηθεί στη γλώσσα των Εβραίων που ήρθαν στην Κέρκυρα από την Απουλία.
Μαγειρικά, η μανέστρα κολοπίμπιρι, απ’ όπου και αν προέρχεται, είναι ένα φαγητό one pot που λένε στο χωριό μου, όπου το ζυμαρικό, συνήθως μανέστρα ή μακαρόνια σπασμένα σε μικρά κομμάτια, μαγειρεύεται μέσα στη σάλτσα ντομάτας, βέβαια με πολύ πιπέρι. Αν η σάλτσα είναι αραιή, τότε το φαγητό αλλάζει όνομα και λέγεται «μανέστρα μπούρου μπούρου»
Μπίγουλη: Από τη βενετσιάνικη λέξη bigoli που σημαίνει σκουληκάκια. Είδος μακαρονιού χωρίς όμως τρύπα στη μέση. Bigolo λένε οι Βενετσιάνοι και το αντρικό μόριο. Η μπίγουλη έχει εκλείψει από την Κέρκυρα αλλά συναντάται στην Αχαΐα σαν όνομα φαγητού (ντοματόσουπα με φιδέ) Σε τοπογραφικά σχεδιαγράμματα του 17ου αιώνα σε κεντρικότατο σημείο της πόλης αναγράφεται ένας Bigoler παρασκευαστής δηλαδή μπίγουλης.
Μπουρδέτο: Δεν έχει σχέση με τη μπούρδα! Πρόκειται για καυτερό κοκκινιστό με ψάρι. Το όνομα προέρχεται από το ιταλικό brodetto ven. broetto, δηλαδή ζουμάκι.
Το μπουρδέτο είναι μεν κοκκινιστό αλλά το χρώμα του οφείλεται στην μεγάλη ποσότητα κοκκινου πιπεριού και όχι στη συνήθη ύποπτη, ντομάτα. Το πιάτο συναντάται σε παραλλαγές εκατέρωθεν της Αδριατικής και χρειάζεται παχύ ψάρι όπως σκορπιό κτλ.
Μπουρντούνι: Από την βενετσιάνικη λέξη Buldone ή Buldon, λέξη συγγενική με το γαλλικό boudin. Πρόκειται για λουκάνικο από χοιρινό αίμα που τρώγεται τηγανιτό σε φέτες. Το μπουρντούνι απαντάται και στην Κόρινθο με το όνομα σουτζούκι αλλά είναι σχεδόν άγνωστο στην υπόλοιπη Ελλάδα. Μέχρι το 10ο αιώνα πάντως που απαγορεύτηκαν από τον Λέοντα ΣΤ το Σοφό, οι βυζαντινές «αιματίες» ήταν ιδιαίτερα διαδεδομένες. Το αλλαντικό αυτό συναντάται σε όλη την Ευρώπη με διαφορετικά ονόματα: Sanguinaccio στην Ιταλια, Boudin noir στη Γαλλια, Morcilla στην Ισπανία, Black pudding στην Αγγλία και Κrovianka στην Ρωσία για να δώσουμε μερικά παραδείγματα.
Νούμπουλο: Από το βενετσιάνικο ombolo ή nombolo, που σημαίνει νεφραμιά. Από αυτό το κομμάτι του χοιρινού παρασκευάζεται το νόστιμο κερκυραϊκό αλλαντικό. Το κρέας μαρινάρεται σε κρασί και πιπέρι και εν τέλει καπνίζεται. Είναι παρόμοιο με το κρητικό Απάκι. Με το όνομα ombolo το συναντά κανείς και στις δαλματικές ακτές.
Παστιτσάδα: Το γνωστότερο πιάτο της κερκυραϊκής κουζίνας και το κυριακάτικο / γιορτινό φαγητό τη; Κέρκυρας. Πρόκειται για ένα είδος κοκκινιστού με μοσχάρι ή κόκορα, πολλά κρεμμύδια και κυρίως ένα συγκεκριμένο μίγμα μπαχαρικών που παλιότερα οι Κερκυραίοι προμηθεύονταν από το φαρμακείο «του Πασκαλίνου» ή αργότερα «της Καρμέλας / Πασκαλίνενας».
[Να προσθέσω κι εγώ, μια και το έχουμε αναφέρει σε παλιότερο άρθρο, ότι το συγκεκριμένο μίγμα λέγεται «Σπετσερικό». Σπετσέρης, άλλωστε, είναι το παλιό όνομα για τον φαρμακοποιό της εμπειρικής εποχής ]
Η ετυμολογία του ανάγεται στο λατινικό pasticium που προέρχεται από την pasta (ζύμη). Και αν η ετυμολογία του πιάτου είναι… μπανάλ, η ιστορία του έχει περισσότερο ενδιαφέρον. Το πιάτο συγγενεύει και παίρνει το όνομά του από τη Βερονέζικη «Pastissada de caval» που όπως φαίνεται από το όνομά της φτιάχνεται με κρέας αλόγου. Τον Οκτώβριο του 489, αναμετρώνται έξω από τη Βερόνα, ο βασιλιάς της Ιταλίας Οδόακρος με τον βασιλιά των οστρογότθων Θεοδώριχο. Σύμφωνα με το μύθο, μετά την ήττα του τελευταίου, έμειναν στο πεδίο της μάχης χιλιάδες πτώματα αλόγων, τα οποία ο πεινασμένος λαός της πόλης, πήρε την άδεια να φάει. Για να διατηρήσουν τη μεγάλη ποσότητα κρέατος, το έβαλαν σε βαρέλια με κρασί και για να καλύψουν την μυρωδιά το μαγείρευαν με πολλά κρεμμύδια και μυρωδικά, πράγμα που η αυθεντική συνταγή ακόμα μοιράζεται με την Κερκυραία κόρη της.
Πουλέντα: η γνωστή ιταλική polenta, δηλαδή χυλός από καλαμποκάλευρο. Ετυμολογικά μοιάζει να προέρχεται από το λατινικό puls – πολτός, αν και ο Πλίνιος ο πρεσβύτερος μπλέκει και τους Έλληνες: Λέει ότι η πολέντα ήταν ένα ελληνικό πιάτο πολύ διαδεδομένο στους συγκαιρινούς του αλλά άγνωστο στις παλιότερες γενιές
«και φαίνεται ότι ο «puls» (πολτός από διάφορα δημητριακά) ήταν άγνωστος στην Ελλάδα, όσο η πολέντα στην Ιταλία ( videturque tam puls ignota Graeciae fuisse quam Italiae polenta)
Μετά την άφιξη του καλαμποκιού στην Ευρώπη, εκτοπίστηκαν τα υπόλοιπα δημητριακά και η πουλέντα από καλαμπόκι έγινε το βασικό φαγητό των φτωχών στη βόρεια Ιταλία.
Πάντως στην Κέρκυρα της δεκαετίας του ’50, έμεινε σχεδόν παροιμιακή η φράση απογοήτευσης του μικρού Κερκυραίου «ορή μάνα, όλο για αυγό με φωνάζεις και όλο πουλέντα μου δίνεις!!!» .
Σοφρίτο: Το δεύτερο τη τάξει γιορτινό φαγητό της Κερκυραϊκής κουζίνας μετά την Παστιτσάδα.
Στα ιταλικά το σοφρίτο υπάρχει τόσο σαν επίθετο που σημαίνει τσιγαρισμένο, όσο και σαν ουσιαστικό, δηλώνοντας τη μαγειρική βάση από ψιλοκομμένα και τσιγαρισμένα λαχανικά και μυρωδικά. Το κερκυραϊκό σοφρίτο είναι μάλλον το μόνο που υποδηλώνει ολόκληρο το φαγητό. Φτιάχνεται από λεπτές φέτες μοσχαριού που μαγειρεύονται μέσα σε ένα… σοφρίτο από σκόρδο και μαϊντανό.
Τζαλέτια: τηγανίτες καλαμποκάλευρου με σταφίδες. Κατάγονται από τα βενετσιάνικα Zaletti ή Zaetti που παίρνουν το όνομά τους από το κίτρινο χρώμα του καλαμποκιού. Τα Zaletti όμως, διαφορετικά από τα τζαλέτια, δεν είναι τηγανίτες αλλά μπισκότα. Στην κωμωδία του Γκολντόνι «η καλή σύζυγος» ο υπηρέτης Μπριγκέλα προτείνει στην φαντασμένη αλλά άφραγκη μαρκησία που υπηρετεί, αντί για την ακριβή σταφίδα της Μπολόνιας που του ζητάει, να φάει για επιδόρπιο τα σαφώς φτηνότερα τζαλέτια!
Τσιλίχουρδα: Μετά από τόσα βενετσιάνικα, και μια λέξη αμιγώς ελληνική. Τα τσιλίχουρδα είναι η κερκυραική εκδοχή της μαγειρίτσας. Αρκετά διαφορετικό σαν φαγητό αφού δεν πρόκειται για σούπα αλλά για ένα φαγητό κατσαρόλας όπου τα εντόσθια, μαγειρεύονται με πιπέρι, κρεμμυδάκι φρέσκο, σκόρδο, άνηθο και χυμό λεμονιού.
Και η ετυμολογία τους; Ο φίλος Costas X, που με παρακίνησε να τελειώσω αυτό το κείμενο μετά από μήνες απραξίας, θεωρεί ότι προέρχεται από τις λέξεις «τίλος» και «χορδή» δηλαδή διάρροια και έντερα, τσιρλάντερα όπως ο ιδιος γράφει. Η δική μου άποψη είναι ότι το πρώτο συνθετικό δεν είναι ο «τίλος» αλλά η κοιλιά, δηλαδή «κοιλίες και χορδές», λέξη που μας θυμίζει και τα «χορδοκοιλίτσια» που έτρωγε ο τσαγκάρης γείτονας του Πτωχοπρόδρομου.
Σπύρος Γρίμμας
Κοπεγχάγη, Γενάρης 2024
Ευχαριστώ πολύ τον Σπύρο για την πολύ καλή συνεργασία.
Κλείνω το άρθρο με μιαν αναφορά όλων των προηγούμενων άρθρων του ιστολογίου με ανάλογο περιεχόμενο, δηλ. με λέξεις από έναν τόπο -λεξιλογικές περιηγήσεις, όπως τις λέω κάποτε. Σε χρονολογική σειρά, λοιπόν:
Παλιές λιμνιώτικες λέξεις και φράσεις, 3/2012
Λέξεις που (δεν) χάνονται από την Αμοργό (συνεργασία του Αρκεσινέα), 4/2012
Λέξεις από το Ρουμλούκι, 5/2012
Από τον αγκίνιο στο κούσουλο, και άλλες αμοργιανές λέξεις (συνεργασία του Αρκεσινέα), 5/2012
Αμοργιανές λέξεις, μέρος δεύτερο (συνεργασία του Αρκεσινέα), 3/2013
Λέξεις τουρκικής προέλευσης στο κρητικό ιδίωμα (το βιβλίο του Βασίλη Ορφανού), 11/2014
Είκοσι λεσβιακές λέξεις -που όμως ακούγονται κι αλλού, 1/2015
Τα παράξενα κρητικά επιρρήματα, 2/2015
Η θερμιώτικη ντοπιολαλιά (μια συνεργασία του Δημήτρη Μαρτίνου), 7/2017
Η σιφνέικη ντοπιολαλιά (συνεργασία από το Κουτρούφι), 8/2017
30 λέξεις που τις λένε στο Ξηρόμερο (μια συνεργασία του Αλέξη), 10/2017
Πλωμαρίτικα (μια συνεργασία του Γιάννη Μαλλιαρού), 10/2017
Λέξεις της Νικαριάς (μια συνεργασία του Ροβιθέ), 10/2017
40 λέξεις από τη Ρόδο (συνεργασία του Αλέξανδρου Κατσαρά), 10/2017
Λέξεις από το ιδίωμα των Κυθήρων (και το βιβλίο της Γεωργίας Κατσούδα), 11/2017
21 πατινιώτικες λέξεις (μια συνεργασία του Raf), 5/2018
Λέξεις του Τυρνάβου από το Μαράν Αθά του Θωμά Ψύρρα, 9/2018
Το παλαιοαθηναϊκό ιδίωμα (μια συνεργασία του Νίκου Παντελίδη), 2/2019
20 λέξεις της Κυπριακής, 07/2019
Το γλωσσικό ιδίωμα της Αίγινας (συνεργασία του Νίκου Παντελίδη), 12/2019
Δυο ή τρία πράγματα που ξέρω γι’ αυτήν… (συνεργασία του Γιάννη Ρέντζου για τα βόρεια ιδιώματα), 10/2020
Γαλαξιδιώτικες λέξεις και μια ιστορία (μια συνεργασία του gpointofview), 1/2021
Η Λευκάδα και το Εικοσιένα μέσα από τις λέξεις (μια συνεργασία του Βασίλη Φίλιππα), 4/2021
Λοζετσινές λέξεις (μια συνεργασία του Λοζετσινού), 10/2021
Λέξεις από τον Κάλαμο, 11/2022
Λέξεις του κερκυραϊκού ιδιώματος από τον Ιω. Καρτάνο (Μια συνεργασία του Spiridione), 11/2022
45 λέξεις από τη Γορτυνία (μια συνεργασία του Λάμπα), 11/2022
Μανιάτικες λέξεις (μια συνεργασία του Δημήτρη Ραπτάκη), 12/2022
Άλλες 40 λέξεις από τη Γορτυνία (μια ακόμα συνεργασία του Λάμπα), 6/2023
Τριάντα κορφιάτικες λέξεις σχετικά με το ψάρεμα (μια συνεργασία του Κώστα Χ.), 6/2023
Πλωμαρίτικα 2, μια ακόμα συνεργασία του Γιάννη Μαλλιαρού 7/2023
Το Ουργιόλεξον, μνημειώδες λεξικό της Χίου από τον Dryhammer, 7/2023
Μα, είναι τρελοί αυτοί οι Κρητικοί; Κρητικές λέξεις με σημασία διαφορετική από την κοινή ελληνική, συνεργασία του Μικ-ιού.
1η συνέχεια, 2η συνέχεια, 3η συνέχεια, 4η συνέχεια, 10-11/2023
Είκοσι τσοπάνικες λέξεις από τα Τζουμέρκα, από το βιβλίο του Νίκου Καρατζένη, 12/2023.
Ο καταλογος περιλαμβάνει αφενός άρθρα που έχω γράψει εγώ, συνήθως αντλώντας υλικό από κάποιο βιβλίο, και αφετέρου δικές σας συνεργασίες, που οι περισσότερες ήταν δική σας πρωτοβουλία, αν και κάποιες αποτέλεσαν απάντηση σε κάποιο άρθρο του ιστολογίου ή βιβλίο δικό μου.
Βλέπουμε ότι τα νησιά υπεραντιπροσωπεύονται στον κατάλογο, αν και κάθε άλλο παρά τα έχουμε εξαντλήσει -δεν έχουμε τίποτε από Κεφαλονιά, ας πούμε, (ρίχνω άδεια για να πιάσω γεμάτα) ενώ βέβαια απουσιάζουν και πολλές περιοχές της ηπειρωτικής Ελλάδας, οι Σέρρες ας πούμε ή η Θράκη. Η Κρήτη και η Κύπρος, επίσης, δεν εξαντλούνται με τα άρθρα που έχουν ήδη δημοσιευτεί.
Πολύ θα χαρώ, αν ο κατάλογος σάς παρακινήσει να γράψετε κι εσείς για τη ντοπιολαλιά της ιδιαίτερης πατρίδας σας!










