Του Αγίου Βαλεντίνου σήμερα, γιορτή των ερωτευμένων. Ξενόφερτη γιορτή, θα πείτε. Αλλά επειδή πρέπει ήδη να μετράει καμιά σαρανταριά χρόνια που έχει έρθει στα μέρη μας, λέω να ενδώσουμε και φέτος στο έθιμο και να ερωτολεξιλογήσουμε -και μάλιστα ακριβώς πάνω στη λέξη της ημέρας, στον έρωτα.
Ο Έρωτας συχνά παριστάνεται φτερωτός, με φαρέτρα και τόξο, που με τα βέλη του μας πετυχαίνει και μας κάνει να ερωτευόμαστε. Στην αρχαία μυθολογία, σύμφωνα με κάποιες πηγές ήταν παιδί της Αφροδίτης, που εδώ τη βλέπουμε να απειλεί ναζιάρικα με το σανδάλι της τον τραγόμορφο Πάνα. Ωστόσο, ο Ησίοδος στη Θεογονία εμφανίζει τον Έρωτα σαν πανάρχαιη αρχέγονη θεότητα, αφού εμφανίζεται αμέσως μετά το Χάος και τη Γαία:
ἠδ᾽ Ἔρος, ὃς κάλλιστος ἐν ἀθανάτοισι θεοῖσι, λυσιμελής, πάντων τε θεῶν πάντων τ᾽ ἀνθρώπων δάμναται ἐν στήθεσσι νόον καὶ ἐπίφρονα βουλήν
(Αλλά κι ο Έρωτας που ο πιο ωραίος είναι ανάμεσα στους αθάνατους θεούς, αυτός που παραλύει τα μέλη και όλων των θεών κι ανθρώπων την καρδιά
δαμάζει μες στα στήθη και τη συνετή τους θέληση, στη μετάφραση του Στ. Γκιργκένη).
Λυσιμελής ο έρωτας, ωραία λέξη.
Να λεξιλογήσουμε όμως. Ο έρως είναι αρχαία λέξη, κι αν προσέξατε πιο πάνω στον Ησίοδο υπήρχε, όπως και στον Όμηρο, ο τύπος έρος, που δεν κλινόταν με οδοντικό τ, αλλά έρος, έρου, έρω, έρον. Προέρχεται από το ρήμα έραμαι που είναι αγνώστου ετύμου σύμφωνα με τα λεξικά.
Ο έρως είναι το όνομα του θεού, βέβαια, αλλά και η αγάπη, η ερωτική επιθυμία, συνήθως με τη σαρκική έννοια. Μεταφορικά, εκφράζει γενικά την επιθυμία, όπως ας πούμε στον Ηρόδοτο, όπου λέγεται ότι ο Παυσανίας «ἔρωτα σχὼν τῆς Ἑλλάδος τύραννος γενέσθαι» έκανε τις συνεννοήσεις με τον Ξέρξη.
Παιδικός έρως, στην αρχαιότητα, ήταν ο παιδεραστικός, όπως εμφανίζεται π.χ. στο Συμπόσιο του Πλάτωνα. Ο Ιωάννης Συκουτρής που τόλμησε να γράψει ένα κεφάλαιο για το θέμα στην εισαγωγή της μετάφρασής του δέχτηκε τέτοιο ανελέητο κυνηγητό που γκρεμίστηκε από τον Ακροκόρινθο.
Λένε για τα ελληνικά, πως είναι από τις γλώσσες που ξέρουν τη διάκριση ανάμεσα σε «έρωτα» και σε «αγάπη», αλλά η αγάπη είναι λέξη ελληνιστική (αν και το ρήμα, αγαπώ, ήδη ομηρικό) -πάντως, καταρχήν (και με πολλούς αστερίσκους) η λέξη «αγάπη» δεν έχει σεξουαλική χροιά, ενώ ο έρωτας έχει.
Σε μεσαιωνικά κείμενα βρίσκουμε και την ερωτοαγάπη, που είναι ο ερωτικός πόθος. Και πάλι, ο έρωτας έχει κατά κανόνα τη χροιά της σαρκικής επαφής («ερώτων δε μυστήρια ερυθριώ του λέγειν» στον Διγενή) αλλά φυσικά κι εδώ με πολλούς αστερίσκους.
Για να έρθουμε πιο κοντά στην εποχή μας, έχουμε την έκφραση «κάνω τον έρωτα», η οποία σε κείμενα του 19ου αιώνα και παλιότερα σήμαινε, ακριβώς, ερωτοτροπώ -το ίδιο όπως και το ιταλικό fare all’amore (Giovinette che fatte all’amore στο λιμπρέτο του Ντον Τζοβάνι). Βέβαια, ο Σεφέρης και ο Θεοτοκάς, και άλλοι της ίδιας γενιάς, έγραφαν «κάνω τον έρωτα» εννοώντας τη σεξουαλική πράξη, αυτό που λέγαμε στη δική μου εποχή «κάνω έρωτα», αλλά παλιότερα δεν ήταν έτσι.
Για παράδειγμα, η Λιαλιώ, η Νοσταλγός του Παπαδιαμάντη, λέει «Αν ήθελα να κάμω τον έρωτα, το σιγουρότερο θα ήτο να μένω σιμά στον μπαρμπα-Μοναχάκη» -προφανώς εννοεί «να φλερτάρω».
Ακόμα πιο καθαρά, στον Υπάλληλο του Χουρμούζη, υπάρχει ο διάλογος:
— Την αλήθεια πες μας, σα φίλος· πόσος καιρός είναι οπού κάμετε τον έρωτα.
— Σχεδόν σχεδόν δύο χρόνια· από τον καιρό όμως οπού αρχίσαμε την αλληλογραφία είναι χρόνος.
Κάνουν τον έρωτα (δηλαδή θα άλλαζαν ματιές στο σεργιάνι) δυο χρόνια, αλλά μόνο ένα χρόνο άρχισαν και να αλληλογραφούν. Αν και στις μέρες μας η διαδικασία έχει επιταχυνθεί πολύ.
Να γυρίσουμε στον φτερωτό θεό με το τόξο και τα βέλη, που τον βλέπουμε εδώ σε ένα ρωμαϊκό άγαλμα, αντίγραφο χαμένου έργου του Λυσίππου.
Από τις σαΐτες του, λένε, δεν ξέφευγαν ούτε κι οι θεοί του Ολύμπου -με εξαίρεση τις παρθένες θεές, την Άρτεμη ας πούμε, την Αθηνά και την Εστία, που δεν τις πλησίαζε.
Έγραψα για τις σαΐτες και θυμήθηκα το γουστόζικο σονέτο του Λασκαράτου:
ΕΙΣ ΤΟΝ ΕΡΩΤΑ
Έρωτα, α θες ναν τα ’χωμε καλά,
Στο σπίτι μου να μη ματαπατήσης.
Αι! που στο λέω· κι’ α θέλης να με αφήσης
αναπαμένον, πάει πολύ καλά.
Εγώ μ’ έκαψε η πρώτη κουμπαριά.
Κι’ αν εσύ τώρα δεν αποφασίσης
να ‘πας στο Διάολο και να μη γυρίσης,
θα ’ρτωμε καμμιά ’μέρα στα χοντρά.
Για δαύτο να με λείπης κουμπαρόπουλο·
μη σου μαθήσω ευκείνες τση φτερούγες,
και σε κάμω να σκούζης ’σα γαλόπουλο,
και να τρέχης κουτσόφτερο ’ς τση ρούγες.
Κ’ ευκείνες τση σαΐτες οπού φέρεις
σου τση βάνω όλες μάτσο εκεί που ξέρεις.
Ε, δεν κάνει να τελειώσουμε έτσι. Προτιμώ να βάλω το τραγούδι του τίτλου.
Αχ έρωτα, του Χρήστου Λεοντή σε ποίημα του Λόρκα μεταφρασμένο από τον Λευτέρη Παπαδόπουλο, σε αθάνατη ερμηνεία του Μανώλη Μητσιά και της Τάνιας Τσανακλίδου (Δείτε ότι η μετάφραση είναι πολύ πιστή στο πρωτότυπο).
Eρωτευμένες κι ερωτευμένοι, χρόνια πολλά!










