iel cebcceb9ceb1 cebaceb1ceb9cebdcebfcf8dcf81ceb3ceb9ceb1 cf80cf81cebfcf83cf89cf80ceb9cebaceae ceb1cebdcf84cf89cebdcf85cebcceafceb1

Μια καινούργια προσωπική αντωνυμία στη γαλλική γλώσσα, διευκρινίζω. Το θέμα συζητιέται αρκετά στη Γαλλία (δυο φορές τις τελευταίες μέρες άκουσα εκπομπές στο γαλλικό ραδιόφωνο αφιερωμένες σε αυτό το θέμα), αν και φυσικά δεν βρίσκεται στην πρώτη γραμμή της επικαιρότητας, που είναι μονίμως κατειλημμένη από τις ειδήσεις της πανδημίας και τις επικείμενες προεδρικές εκλογές (τον Απρίλιο θα γίνουν).

Το ιστολόγιό μας ενδιαφέρεται φυσικά για τη γλώσσα και αφού δεν έτυχε να δω σε ελληνικό μέσο να αναφέρεται καθόλου το θέμα, σκέφτηκα να γράψω το σημερινό άρθρο, εν είδει ανταπόκρισης, έστω κι αν στις μέρες μας η γαλλοφωνία έχει υποχωρήσει αισθητά.

Λοιπόν, ανακοινώθηκε πριν από μερικές μέρες ότι στην επιγραμμική (ονλάιν που θα έλεγε ο κ. Μπαμπινιώτης) έκδοση του διάσημου λεξικού Robert, προστέθηκε ένα νέο λήμμα, το iel, μια νέα προσωπική αντωνυμία. Έβαλα το λινκ, ας δούμε και το λήμμα:

iel

Πρόκειται λοιπόν για προσωπική αντωνυμία, στο τρίτο ενικό (iel) και το τρίτο πληθυντικό (ielles) πρόσωπο, που χρησιμοποιείται για να δηλωθεί ένα πρόσωπο ανεξάρτητα από το γένος του [ή: από το φύλο του]. Το λεξικό προσδιορίζει ότι η χρήση είναι σπάνια.

Θυμίζω ότι στα γαλλικά έχουμε στο τρίτο πρόσωπο ενικού τον τύπο il (αυτός) για το αρσενικό γένος και τον τύπο elle (αυτή) για το θηλυκό, ils και elles αντίστοιχα στον πληθυντικό. Άρα, το iel εμφανίζεται σαν συγχώνευση των δύο τύπων.

Το αντίστοιχο λήμμα του γαλλικού Βικιλεξικού δίνει περισσότερες πληροφορίες. Σημειώνει ότι ο όρος χρησιμοποιείται ιδίως για να δηλωθεί ένα πρόσωπο που δεν εντάσσεται σε καθορισμένη ταυτότητα φύλου ή που το γένος του δεν είναι γνωστό. Το λεξικό δίνει και παραθέματα από λογοτεχνικά έργα, το παλαιότερο από τα οποία χρονολογείται από το 2014:

….les jours où iels n’avaient pas l’occasion de parler un peu, juste tous les deux, iel se sentait vide. — (Carina Rozenfeld, La Symphonie des abysses, Robert Laffont, 2014, livre 1)

Ο τύπος iel προφέρεται ιελ, αλλά μονοσύλλαβο, ακούστε τα ηχητικά αποσπάσματα στο λεξικό -αποδίδεται jɛl στο φωνητικό αλφάβητο, που είναι ημίφωνο, κάτι σαν ελαφρύ γιελ.

Είναι λοιπόν ο τύπος iel μια καινούργια αντωνυμία αφενός για να δηλωθεί ένα πρόσωπο χωρίς να προσδιορίζεται το φύλο του αλλά αφετέρου για τα πρόσωπα με μη δυαδική ταυτότητα φύλου, στα αγγλικά non-binary ή genderqueer.

Αυτό στα αγγλικά δηλώνεται με την αντωνυμία they, που κανονικά είναι τρίτο πληθυντικό πρόσωπο, αλλά χρησιμοποιείται και στον ενικό για να αντικαταστήσει τις he/she είτε όταν κάνουμε γενικές αναφορές ανεξάρτητα από γένος, είτε για να αναφερθούμε σε πρόσωπα με μη δυαδική ταυτότητα φύλου.

Στα αγγλικά είναι πιο εύκολο, διότι δεν υπάρχει γραμματικό γένος. Στα γαλλικά αυτή η συμπεριληπτική αναφορά είναι λίγο πιο δύσκολη. Στα ελληνικά θα είναι ακόμα πιο δύσκολη λόγω της μορφολογίας της γλώσσας.

Να γυρίσουμε όμως στη Γαλλία. Είδαμε ότι η νέα αντωνυμία χρησιμοποιείται εδώ και μερικά χρόνια, όμως τον θόρυβο τον προκάλεσε η λημματογράφησή της στο λεξικό Robert.

Παλιότερα, όταν υπήρχαν μόνο έντυπα λεξικά, με κάθε νέα έκδοση μεγάλων λεξικών, σαν το Robert ή το Oxford για τα αγγλικά, δημοσιεύονταν άρθρα όπου οι γλωσσολόγοι και οι φιλόλογοι συζητούσαν ποιοι νέοι τύποι προστέθηκαν στο λεξικό, όχι μόνο και όχι τόσο από την άποψη νέων όρων, γιατί βέβαια σε κάθε νέα έκδοση οι νέοι όροι ήταν χιλιάδες, αλλά επίσης (και συχνά κυρίως) από την άποψη νέων σημασιών ή τύπων -αν δηλαδή έμπαινε στο λεξικό ένας τύπος που εθεωρείτο λανθασμένος αλλά στην πράξη είχε ευρεία χρήση, κάτι σαν το μεταβατικό διαρρέω στα ελληνικά. Με το να συμπεριληφθεί στο λεξικό αποκτούσε ο τύπος αυτός πιστοποιητικό δοκιμότητας, ας πούμε.

Τώρα, που τα λεξικά εκδίδονται και επιγραμμικά (σύντομα θα εκδίδονται μόνο επιγραμμικά, τουλάχιστον κάποια από αυτά) δεν υπάρχει η έννοια της «νέας» έκδοσης, καθώς καθημερινά γίνονται προσθήκες και τροποποιήσεις. Αλλά η λημματογράφηση του iel από το Robert έκανε αίσθηση, αφού έτσι απέκτησε πιστοποιητικό εγκυρότητας ο όρος, έστω και με τον προσδιορισμό «σπάνιος».

Στη συνέχεια του άρθρου μεταφράζω και συμπυκνώνω αποσπάσματα από ένα ραδιοφωνικό σχόλιο του πολιτειολόγου Κλεμάν Βικτόροβιτς, που μπορείτε να το διαβάσετε εδώ.

Ο θόρυβος ξεκίνησε στις 16 Νοεμβρίου με την ανοιχτή επιστολή ενός βουλευτή, του κόμματος του Μακρόν. Ο François Jolivet απευθύνθηκε στη Γαλλική Ακαδημία και δήλωσε «κατάπληκτος από την πρωτοβουλία» του λεξικού. Αμέσως μετά, ο υπουργός Παιδείας, ο Jean-Michel Blanquer, δήλωσε σε τηλεοπτική εκπομπή ότι «Ένα λεξικό που έχει αναδειχθεί σε έργο αναφοράς, μεταξύ άλλων για τα παιδιά μας, δεν μπορεί να επιδεικνύει αυτό το είδος ευρηματικότητας, που δεν έχει, πολύ απλά, καμιά σχέση με τη γλώσσα».

Βέβαια, το λεξικό δεν είναι ρυθμιστικό εργαλείο, αλλά περιγραφικό. Το λεξικό, τουλάχιστον έτσι λέει ο Γάλλος σχολιαστής που δεν έχει γνωρίσει τον εθνικό μας γλωσσολόγο, δεν αποφασίζει πώς πρέπει να μιλάμε, περιορίζεται να περιγράψει τον τρόπο με τον οποίο μιλάμε. Όπως λένε, «επικυρώνει τις χρήσεις». Επομένως, η μομφή που εκτόξευσε ο κ. υπουργός, ότι το Robert επιδίδεται σε άσκοπη ευρηματικότητα, είναι εκτός θέματος. Το ζητούμενο είναι κάποιος που συναντά την αντωνυμία «iel» σε ένα κείμενο να έχει μια πηγή για να ανατρέξει ώστε να καταλάβει τησημασία της.

Παράλληλα, ο υπουργός Jean-Michel Blanquer φάνηκε επικριτικός απέναντι στην έννοια της «συμπεριληπτικής γραφής», υποστηρίζοντας ότι «η συμπεριληπτική γραφή δεν είναι το μέλλον της γαλλικής γλώσσας: «L’écriture inclusive n’est pas l’avenir de la langue française

Αλλά το μέλλον μιας γλώσσας, το καθορίζει η χρήση -σε αυτό συμφωνούν όλοι οι γλωσσολόγοι. Μπορείτε να προτείνετε όσους κώδικες θέλετε, από τους πιο παραδοσιακούς ίσαμε τους πιο καινοτόμους, το μόνο που μετράει είναι αν θα τους οικειοποιηθεί η γλωσσική κοινότητα. Με δυο λόγια, οι ομιλητές της γλώσσας είναι αυτοί που αποφασίζουν για το μέλλον της γλώσσας τους: ούτε η Γαλλική Ακαδημία, ούτε το Robert, που είναι λεξικό από τον ιδιωτικό τομέα, ούτε ο υπουργός Παιδείας.

Όπως απάντησε το συντακτικό επιτελείο του Robert στον υπουργό Παιδείας, η αντωνυμία iel χρησιμοποιείται μεν σπάνια, αλλά η χρήση της παρουσιάζει αύξηση, από πρόσωπα που δεν αυτοπροσδιορίζονται ούτε ως άντρας ούτε ως γυναίκα. Αλλά και η υπουργός Ισότητας γυναικών και ανδρών, η Elisabeth Moreno, αναρωτήθηκε: «Γιατί σοκάρονται τόσο κάποιοι με την ιδέα ότι μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε το iel, που εμπλουτίζει τη γλώσσα και που είναι μια ουδέτερη αντωνυμία;» Και συνεχίζει: «Είναι μια πρόοδος για όσα πρόσωπα αισθάνονται ότι αναγνωρίζουν τον εαυτό τους σε αυτή την αντωνυμία και δεν βλέπω σε τι βλάπτονται όσοι δεν επιθυμούν να τη χρησιμοποιούν», μια θέση πολύ διαφορετική.

Πίσω από την κριτική στην αντωνυμια iel, βρίσκεται, λέει ο σχολιαστής, η επίθεση στον «γουοκισμό», όπως προσωρινά αποδίδω τον όρο wokisme της γαλλικής που παραπέμπει στον όρο woke της αγγλικής γλώσσας, μια λέξη που είναι παράλληλος τύπος του awake, ξύπνιος, σε εγρήγορση, και έχει πάρει καινούργιο νόημα μέσα από το κίνημα Black Lives Matter, και σημαίνει εκείνον που έχει επίγνωση των διακρίσεων και αγωνίζεται ενάντια σ’ αυτές. Όμως ο όρος χρησιμοποιείται μειωτικά από την τραμπική δεξιά (και όχι μόνο), όπως οι δικοί μας τραμπιστές έχουν δώσει μειωτική χροιά στον όρο «δικαιωματιστής».

Και κάπου εδώ τελειώνει η σημερινή ανταπόκριση, με την επιπλέον παρατήρηση ότι στα ελληνικά δεν υπάρχει η ανάγκη ίσως για μια νέα αντωνυμία, αφού έχουμε ουδέτερο γένος, ενώ υπάρχει και το σύμβολο @ που χρησιμοποιείται για να συμπεριλάβει όλες τις καταλήξεις γένους αδιακρίτως (π.χ. αυτ@). Οι ομιλητές της γλώσσας, οι απώτεροι νομοθέτες της, θα αποφασίσουν αν, πώς και πότε θα παγιωθεί στη γλώσσα η μία ή η άλλη καινοτομία.

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *