cf87cf81cf8ccebdceb9ceb1 cf80cebfcebbcebbceac cebacf8dcf81ceb9ceb5 ceb5cebdcf84ceb3cebaceaccf81 cebccebfcf81ceadcebd

edmorin2Ο Γάλλος φιλόσοφος Εντγκάρ Μορέν (Edgar Morin) γιορτάζει σήμερα τα εκατό του χρόνια. Ακόμα πιο σημαντικό είναι ότι φτανει στο αξιοζήλευτο αυτό ορόσημο ακμαίος, έχοντας μάλιστα εκδώσει πέρυσι το (μέχρι στιγμής) τελευταίο του βιβλίο, που αναφέρεται στα διδάγματα από τον κορονοϊό.

Ο Εντγκάρ Μορέν λοιπόν γεννήθηκε το 1921 στο Παρίσι από γονείς που ανήκαν στην εβραϊκή διασπορά και είχαν ζήσει πολλά χρόνια στη Θεσσαλονίκη. Δεν θα αναφερθώ όμως στα βιογραφικά του, διότι τα αφηγείται ο ίδιος στο κείμενό του που θα παραθέσω πιο κάτω.

Πολλά από τα βιβλία του Μορέν έχουν μεταφραστεί στα ελληνικά, από τις Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, όπου εκδίδω κι εγώ τα γλωσσικά βιβλία μου. Το έργο ζωής του Μορέν είναι η «Μέθοδος» (σε 6 τόμους). Από τις Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου έχουν κυκλοφορήσει οι 4 τελευταίοι: «3. Η γνώση της γνώσης» (2001, μετάφραση Θοδωρής Τσαπακίδης), «4. Οι ιδέες» (2004, μετάφραση Θοδωρής Τσαπακίδης), «5. Η ανθρώπινη ταυτότητα» (2005, μετάφραση Τιτίκα Δημητρούλια) «6. Ηθική» (2013, μετάφραση Γιάννης Καυκιάς).

Το τελευταίο του βιβλίο, που το έγραψε σε συνεργασία με τη Sabah Abouessalam, έχει τίτλο «Ας αλλάξουμε δρόμο – Τα μαθήματα του κορονοϊού». Κυκλοφόρησε στα γαλλικά τον Μάιο του 2020 και στα ελληνικά φέτος, σε μετάφραση του Θεόδωρου Παραδέλλη.

Στο εκτενές προοίμιο του βιβλίου αυτού, που έχει τίτλο «Εκατό χρόνια μεταπτώσεων», ο Μορέν εξετάζει τα χρόνια της ζωής του από το 1921 ως το 2020, που οροθετούνται από δυο πανδημίες: την ισπανική γρίπη στην αρχή, που παραλίγο να τον σκοτώσει πάνω στη γέννησή του, και τώρα τον κορονοϊό.

dromoΖήτησα από τον εκδότη, τον Γιάννη Νικολόπουλο, την άδεια να αναδημοσιεύσω το προοίμιο. Μου έστειλε το αρχείο κειμένου και το παραθέτω αμέσως πιο κάτω. Παραθέτω επίσης και τη σύντομη εισαγωγή του Μορέν, που δίνει μια ιδέα για το περιεχόμενο του βιβλίου (να το αγοράσετε!).

Στο τέλος κάνω μια μεταφραστική παρατήρηση.

Ίσως είναι δική μου ιδιοτροπία, αλλά με συναρπάζει να διαβάζω απομνημονεύματα και αφηγήσεις ζωής ανθρώπων διάσημων όσο και άσημων, κι έτσι βρήκα πολύ ενδιαφέροντα τον απολογισμό ζωής που κάνει εδώ ο Μορέν. Ίσως κινήσει και το δικό σας ενδιαφέρον.

Στον εορτάζοντα δεν θα ευχηθούμε βέβαια να τα εκατοστίσει, αλλά να είναι πάντοτε ακμαίος και, παρόλο που στην κατακλείδα λέει ότι δαπάνησε «τις τελευταίες του δυνάμεις για αυτό το πόνημα», να γράψει κι άλλα βιβλία!

ΠΡΟΟΙΜΙΟ

Εκατό χρόνια μεταπτώσεων

Η ισπανική γρίπη

Είμαι θύμα της επιδημίας της ισπανικής γρίπης, κι επιπλέον πέθανα, ή μάλλον γεννήθηκα νεκρός και ανένηψα μετά από αδιάκοπα χτυπήματα του γυναικολόγου που με κρατούσε τριάντα λεπτά κρεμασμένο από τα πόδια.

Στην πραγματικότητα είμαι ένα έμμεσο θύμα. Η νεαρή κοπέλα Λούνα Μπερέσι, που θα γινόταν μητέρα μου, είχε προσβληθεί από ένα καρδιακό νόσημα, το 1917 θαρρώ. Όταν παντρεύτηκε, της απαγορεύτηκε να κάνει παιδί, διότι ο τοκετός θα ήταν θανάσιμος. Την απαγόρευση αυτή την απέκρυψε από το σύζυγό της Βιντάλ. Όταν συνέλαβε, συμβουλεύτηκε μια παράνομη αμβλώτρια (η εκούσια διακοπή της κύησης θεσπίστηκε μισόν αιώνα αργότερα), η οποία της έδωσε κάποια αποτελεσματικά εκτρωτικά φάρμακα. Η ίδια προσποιήθηκε μια ψεύτικη γέννα μπροστά στο σύζυγό της, o οποίος ανέλαβε με ζήλο τα συζυγικά του καθήκοντα. Όταν έμεινε και πάλι έγκυος, προσέφυγε ξανά στην αμβλώτρια, η οποία της έδωσε τα εκτρωτικά μέσα, αλλά για κάποιο άγνωστο λόγο το έμβρυο εμφυτεύθηκε. Σε κατάσταση σύγχυσης, γεννήθηκε με ισχιακή προβολή [ανάποδα], στραγγαλισμένο από τον ομφάλιο λώρο του, το πρωί της 8ης Ιουλίου του 1921. Ο γυναικολόγος είχε υποσχεθεί ότι θα σώσει τη μητέρα. Έσωσε και τη μητέρα και το παιδί.

Δεν έχω, βέβαια, καμιά ανάμνηση του γεγονότος, αλλά φέρω τα ίχνη του μέχρι σήμερα· ένα αίσθημα ασφυξίας που με καταλαμβάνει καμιά φορά μου δίνει την εντύπωση ότι κόβεται η αναπνοή μου, οπότε παίρνω μια βαθιά ανάσα. Ενενήντα χρόνια αργότερα, ο κορονοϊός, έμμεσος απόγονος της ισπανικής γρίπης (Η1Ν1), έρχεται να μου θυμίσει το χαμένο ραντεβού της γέννησής μου.

Καθώς θα ήθελα να συνεχίσω κάποια σχέδιά μου και να γνωρίσω μερικές χαρές, ελπίζω ν’ αποφύγω αυτό το ραντεβού, αλλά και πάλι ποιος ξέρει;

Η παγκόσμια κρίση του 1929

Το 1930 ήμουν εννιά χρονών. Οι γονείς μου είχαν επιλέξει να εγκατασταθούν στη Ριέλ της μητροπολιτικής περιοχής του Παρισιού, σε μια έπαυλη που ο πατέρας μου αποφάσισε να χτίσει ανταποκρινόμενος στην επιθυμία της μητέρας μου – πέτρινο οικοδόμημα με ταράτσα αντί για στέγη, μεγάλα μπαλκόνια από σφυρήλατο σίδερο και τοίχους βαμμένους σε απαλά χρώματα. Ήταν όμως η χρονιά που η κρίση άγγιξε τη Γαλλία και επηρέασε το εμπόριο του πατέρα μου. Ο πατέρας μου έχασε πολλά από τα κέρδη του και δεν είχε πλέον το κεφάλαιο που θα διέθετε για την έπαυλη, οπότε αποφάσισε να τη χτίσει με τούβλα, αντικαθιστώντας μ’ αυτά ακόμη και το σφυρήλατο σίδηρο των μπαλκονιών – με λίγα λόγια, ολοκλήρωσε μια έπαυλη που η μητέρα μου, όταν την είδε, τη βρήκε απαίσια. Χωρίς να καταλαβαίνω και πολλά, ήμουνα μάρτυρας στους επανειλημμένους καβγάδες που ξεκινούσε με τον πατέρα μου.

Τελικά εγκατασταθήκαμε στη Ριέλ στα τέλη του φθινοπώρου του 1931. Η μητέρα μου, αφού πέρασαν μερικές εβδομάδες, ξεκίνησε βιαστικά ένα πρωί να προλάβει το προαστιακό τρένο για το Παρίσι. Το πρόλαβε στο τσακ. Κάθισε, έδειχνε ότι κοιμόταν, και δεν ξύπνησε ποτέ. Τη βρήκαν νεκρή στο σταθμό Σεν-Λαζάρ, θύμα της καρδιακής βλάβης που είχε υποστεί εξαιτίας της ισπανικής γρίπης.

Είμαι δέκα χρονών και ζω με τον πατέρα μου, θύμα της μεγάλης οικονομικής ύφεσης που ρημάζει τον κόσμο. Από αυτή την οικονομική κρίση δεν είδα τίποτα, δεν κατάλαβα τίποτα, διαπίστωσα απλώς ότι από κείνη τη στιγμή και για μερικά χρόνια ο πατέρας μου φρόντιζε να μειώσει τα έξοδα και ακύρωσε τις διακοπές μας στη Σαβοΐα.

Εν συντομία, το 1921 και το 1931 η ζωή μου αναστατώθηκε από την ισπανική γρίπη. Από το 1931, το πνεύμα μου διαμορφώθηκε υπό την επήρεια των διαδοχικών κλονισμών που προκάλεσε ο συνδυασμός των συνεπειών από τη Συνθήκη των Βερσαλλιών, που έβαλε τέλος στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο αλλά έσπειρε και τους σπόρους του Δευτέρου και της οικονομικής κρίσης του 1929, που συνεχίστηκε τη δεκαετία του 1930 προκαλώντας πολιτικές και κοινωνικές αναταράξεις.

Ο κυκλώνας υπό σχηματισμό, 1930-1940

Δεν έχω καμία ανάμνηση της 30ής Ιανουαρίου του 1933, όταν ο Χίτλερ έγινε καγκελάριος της Γερμανίας. Δεν καταλάβαινα και πολλά ακόμη, αλλά θυμάμαι ότι, στο ραδιόφωνο και τα κινηματογραφικά επίκαιρα, ένας μικρόσωμος άντρας με μαύρα μαλλιά κι ένα τσουλούφι στο μέτωπο, ουρλιάζοντας υστερικά, εκφωνούσε λόγους που διακόπτονταν από τις ενθουσιώδεις επευφημίες μιας ανθρώπινης μάζας με καφετί στολές.

Είμαι δεκατριών ετών όταν έρχομαι σε επαφή με την πολιτική, που εξαπλωνόταν με ριπές στην τάξη μου, το Φεβρουάριο του 1934. Η οικονομική αδυναμία της κυβέρνησης σε συνδυασμό με την αποκάλυψη των σκανδάλων διαφθοράς (μεταξύ των οποίων η υπόθεση Stavisky, που υποτίθεται ότι αυτοκτόνησε στις 8 Ιανουαρίου του 1934), προκάλεσε μια αντικοινοβουλευτική εξέγερση. Στις 6 Φεβρουαρίου οι διαδηλωτές έκαναν έφοδο στην Κάτω Βουλή και αναχαιτίστηκαν από τα πυρά της Εθνοφρουράς· απολογισμός: καμιά δεκαπενταριά νεκροί και δύο χιλιάδες τραυματίες. Πολύ σύντομα, οι σοσιαλιστές και οι κομμουνιστές συνασπίστηκαν σε ένα αντιφασιστικό μέτωπο που έγινε λαοφιλές. Από τότε άρχισε η σύγκρουση μεταξύ αριστερών και δεξιών, υπέρμαχων του φασισμού και αντιφασιστών.

Έτσι, το Φεβρουάριο του 1934 η σύγκρουση εισέβαλε στην Πέμπτη τάξη του Λυκείου Ρολέν. Τα παιδιά των δεξιών οικογενειών και αυτά των αριστερών οικογενειών βρίζονταν μεταξύ τους και συχνά έρχονταν στα χέρια. Αντιμετώπιζα αυτές τις ταραχές με σκεπτικισμό (που τον διαμόρφωσε η ανάγνωση του Ανατόλ Φρανς). Πολύ σύντομα όμως θα έμπαινα στη ροή της Ιστορίας.

Το 1933 είχε αρχίσει ήδη η αδυσώπητη πορεία προς τον πόλεμο (αναδρομικά, σήμερα μας φαίνεται προφανής), που ακολούθησαν οι λαοί και οι κυβερνήσεις σε μια κατάσταση παραισθητικής υπνοβασίας. Το 1933 η Γερμανία εγκατέλειψε την Κοινωνία των Εθνών κι άρχισε και πάλι να εξοπλίζεται. Τον Οκτώβριο του 1935 η φασιστική Ιταλία εισέβαλε στην Αιθιοπία. Το Μάιο του 1936 το Λαϊκό Μέτωπο κέρδισε τις εκλογές στη Γαλλία. Τον Ιούνιο του 1936 άρχισε ο εμφύλιος πόλεμος στην Ισπανία. Το 1937 η Ιαπωνία εισέβαλε στη Κίνα. Στις 29 και 30 Σεπτεμβρίου του 1938 υπογράφτηκε η Συμφωνία του Μονάχου, κατά την οποία οι Αγγλογάλλοι παραχώρησαν τα Τσεχοσλοβακικά Σουδητικά Όρη στη Γερμανία.

Από το 1938 τα πάντα επιταχύνθηκαν, μέχρι την 23η Αυγούστου του 1939, ημερομηνία κατά την οποία υπογράφτηκε το απίστευτο και εκπληκτικό Γερμανοσοβιετικό Σύμφωνο. Ακολούθησε ο πόλεμος και η γαλλική συνθηκολόγηση στις 22 Ιουνίου του 1940.

Στην πραγματικότητα, η δεκαετία 1930-1940 είναι μια περίοδος όπου, πέρα από το χαμηλό βαρομετρικό που προοδευτικά μετασχηματίστηκε σε καταστρεπτικό κυκλώνα, μια τεράστια οικονομικοπολιτική ύφεση μετασχηματίστηκε σ’ έναν τρομερό κυκλώνα, καταλήγοντας στην ακραία βαρβαρότητα ενός πολέμου που έγινε παγκόσμιος το 1941. Αυτά τα συγκλονιστικά γεγονότα με μετασχημάτισαν και με διαμόρφωσαν. Τα πάντα τέθηκαν υπό αμφισβήτηση, τα πάντα αποτελούσαν πρόβλημα: δημοκρατία, καπιταλισμός, φασισμός, αντιφασισμός, σταλινικός κομμουνισμός, αντισταλινικός κομμουνισμός (τροτσκισμός), μεταρρύθμιση, επανάσταση, διεθνισμός, τρίτος δρόμος, πόλεμος και ειρήνη, αλήθεια και λάθος.

Έφηβος πλέον, άρχισα ν’ αναρωτιέμαι: Τι να σκεφτώ; Τι να κάνω;

Τελικά, το 1938, εντάχθηκα σ’ ένα μικρό μαχητικό κόμμα που διακήρυττε έναν διμέτωπο αγώνα –ενάντια στο σταλινισμό και το χιτλερισμό– και αντιτασσόταν στον πόλεμο. Στο μεταξύ, μετά από παρότρυνση του φίλου μου Ντελμπουά να διαβάσω τον Μαρξ, ανακάλυψα ότι κάθε πολιτική πρέπει να βασίζεται σε μια αντίληψη του ανθρώπου, της κοινωνίας και της ιστορίας. Υιοθετώντας αυτή την κατεύθυνση, γράφτηκα στο πανεπιστήμιο μελετώντας ιστορία, κοινωνιολογία, φιλοσοφία, οικονομικές και πολιτικές επιστήμες. Η αναζήτηση αυτή δεν μ’ εγκατέλειψε ποτέ, και αποτελεί τη μαγιά ολόκληρου του έργου μου.

Ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος

Όλα ήταν απρόσμενα: η νικηφόρα τελικά αντίσταση της βρετανικής αεροπορίας στις μαζικές επιθέσεις της Λουφτβάφε εναντίον της Αγγλίας το 1942· η επίθεση της Γερμανίας, τον Ιούνιο του 1941, στη Σοβιετική Ένωση, συμμάχου της μέχρι τότε· η κατάρρευση των σοβιετικών δυνάμεων μέσα σε λίγους μήνες, η κατάκτηση όλης σχεδόν της Ευρωπαϊκής Ρωσίας από τους Γερμανούς, που έφτασαν προ των πυλών της Μόσχας· η αντίσταση της Μόσχας και η πρώτη σοβιετική νίκη το Δεκέμβριο του 1941· παράλληλα, η αιφνιδιαστική επίθεση της ιαπωνικής αεροπορίας στο Περλ Χάρμπορ, που οδήγησε στην είσοδο των ΗΠΑ σ’ έναν πόλεμο που είχε γίνει πλέον παγκόσμιος. Η αντίσταση του Στάλινγκραντ επί έξι μήνες και η παράδοση του στρατηγού φον Πάουλους τον Ιανουάριο του 1943.

Στη συνέχεια, η νίκη άρχισε να φαντάζει πιθανή με την προέλαση των σοβιετικών στρατευμάτων, που απελευθέρωσαν την ΕΣΣΔ, και την αγγλοαμερικανική απόβαση στη Νορμανδία. Το φθινόπωρο του 1944, η Γερμανία φαινόταν να βρίσκεται στο χείλος της κατάρρευσης. Αλλά η επίθεση του φον Ρούντστετ στις Αρδέννες το Δεκέμβριο του 1944 ήταν απρόσμενη, όπως και η λυσσαλέα αντίσταση της Γερμανίας μέχρι το Δεκέμβριο του 1945.

Αυτός ο γιγάντιος ιστορικός ανεμοστρόβιλος, που ξεκίνησε το 1930, τάραξε ολότελα τα πνεύματα όλων. Οι εθνικιστές έγιναν συνεργάτες. Άλλοι έγιναν κομμουνιστές. Οι κομμουνιστές έπαψαν να είναι φανατικοί αντιχιτλερικοί κι έγιναν φανατικοί αντιβρετανοί, για να γίνουν και πάλι αντιχιτλερικοί τον Ιούνιο του 1941. Σοσιαλιστές έγιναν φασίστες. Οι ειρηνόφιλοι σαν εμένα έγινα αντιστασιακοί. Άλλοι ολίσθησαν προς τη συνεργασία. Οι οπαδοί του Πετέν έγιναν ντεγκολικοί, ενώ μια σημαντική μερίδα Γάλλων ήταν πετενο-ντεγκολικοί. Στον ανεμοστρόβιλο αυτό, η Αντίσταση έφερε αναγεννητικές πολιτικές και κοινωνικές ιδέες που ενσωματώθηκαν στο πρόγραμμα του Εθνικού Συμβουλίου Αντίστασης (CNR), το οποίο ξεθάβουμε σήμερα εν μέσω της κρίσης του κορονοϊού.

Στην υπό κατοχή Γαλλία, παρακολουθούσαμε με πάθος, αγωνία κι ενθουσιασμό τις μάχες από το βρετανικό ραδιόφωνο. Τις βιώσαμε δι’ αντιπροσώπου, κι αυτοί που ενεπλάκησαν στην Αντίσταση είχαν την αίσθηση ότι συμμετέχουν σε μια μάχη ενάντια στη βαρβαρότητα για τη σωτηρία του ανθρώπινου γένους (αποκρύπτοντας τις βαρβαρότητες του δικού μας στρατοπέδου).

Σε ό,τι με αφορά, ο πόλεμος με μετέτρεψε σε κομμουνιστή, αν και όλη η προηγούμενη παιδεία μου δεν με άφησε να αγνοήσω τη σταλινική αχρειότητα και τα ψεύδη. Έπρεπε να κάνω μια διανοητική μεταστροφή, που τη θεωρούσα ορθολογική, στην πραγματικότητα μυστικοθρησκευτική, για να ενταχθώ στο νέο μεσσιανισμό που υποσχόταν τη χειραφέτηση του ανθρώπου. Κι αφού το έθεσα έτσι, η Αντίστασή μου ήταν αντιναζιστική και ποτέ αντιγερμανική, αν και η πολεμική προπαγάνδα του κόμματος ήταν σαφώς αντιγερμανική. Επιπλέον, όντας κομμουνιστής εντάχθηκα σε ένα ντεγκολικό αντιστασιακό κίνημα, και μολονότι ήμουνα δεμένος μ’ έναν ομφάλιο λώρο με το κόμμα, παρέμεινα αυτόνομος. Είχα ένα ζήλο για μερικά χρόνια που όμως εξαφανίστηκε και μετασχηματίστηκε στο αντίθετό του τα τρία χρόνια που επικράτησε ο δεύτερος σταλινικός παγετώνας. Καθώς λοιπόν, η σκέψη μου είχε παρεκκλίνει στη δίνη των γεγονότων, έμαθα στο βιβλίο μου Autocritique[1] να προστατεύω τον εαυτό μου από κάθε παρέκκλιση και να διατηρώ την κριτική και αυτοκριτική μου εγρήγορση, να αναθεωρώ τις ιδέες μου όταν συμβαίνουν νέα ιστορικά γεγονότα. Αλλά το πρωταρχικό μάθημα του πολέμου ήταν η αντίσταση. Νιώθω ιδιαίτερα ευτυχής που πήρα το μεγάλο ρίσκο εκείνη την εποχή να εμπλακώ στην Αντίσταση.

Στη συνέχεια υποχρεώθηκα να μάθω να αντιστέκομαι με άλλους τρόπους. Όταν ξέσπασε ο πόλεμος της Αλγερίας (1954 με 1962), πήρα θέση υπέρ του δικαιώματος ανεξαρτησίας της Αλγερίας, χωρίς να υποστηρίξω το Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο (FLN), υπερασπιζόμενος ταυτόχρονα την τιμή του πρώτου Αλγερινού αντιστασιακού που κατασυκοφαντήθηκε από το FLN, του Μεσαλί Χατζ. Ύστερα, μετά τη συντριβή της Ουγγρικής επανάστασης το Νοέμβριο του 1956, έγινα σφοδρός πολέμιος του ψέματος και της καταπίεσης του σταλινικού καθεστώτος.

Η μεγάλη διανοητική κρίση των ετών 1956-1958

Το 1956 συνέβησαν συγκλονιστικά γεγονότα: η έκθεση του Νικίτα Χρουστσόφ, που είχε αναλάβει γενικός γραμματέας του σοβιετικού κομμουνιστικού κόμματος, κατάγγειλε τα εγκλήματα του ημι-θεοποιημένου Στάλιν. Μια λαϊκή εξέγερση και μια επανάσταση ξέσπασαν στην Πολωνία και την Ουγγαρία, υποταγμένες τότε στην ΕΣΣΔ. Η ουγγρική επανάσταση πνίγηκε στο αίμα. Ταυτόχρονα, ένας πόλεμος ανάμεσα στο Ισραήλ και την Αίγυπτο προκάλεσε την επέμβαση των αγγλογαλλικών δυνάμεων στο Σουέζ, που διακόπηκε μετά την κοινή παρέμβαση των ΗΠΑ και της ΕΣΣΔ. Το Μάιο του 1958, μεσούντος του πολέμου της Αλγερίας, ένα πραξικόπημα των στρατηγών ανέτρεψε την Δ΄ Δημοκρατία και οδήγησε στην άνοδο του Ντε Γκολ στην εξουσία. Όλα αυτά τα γεγονότα κλόνισαν τις πιο βαθιά ριζωμένες πεποιθήσεις της αριστεράς για την ΕΣΣΔ, τον κομμουνισμό και τη δημοκρατία. Καθώς το 1957 ιδρύσαμε μαζί με κάποιους φίλους το Arguments,[2] ένα περιοδικό προβληματισμού και συζητήσεων που διηύθυνα, βυθίστηκα σε μια μεγάλη επανεξέταση των ιδεών μου. Παρακινούμενος από τις ανταλλαγές σκέψεων με τις ομάδες συζήτησης και στη συνέχεια από τις εμπειρίες μου στην Καλιφόρνια, ήρθα αντιμέτωπος με το κομβικό πρόβλημα της θεμελίωσης του τρόπου με τον οποίο διαμορφώνεται η γνώση και η αναζήτηση μιας σκέψης που θα μπορούσε να απαντήσει στις προκλήσεις της πολυπλοκότητας του κόσμου, ιδιαίτερα του ανθρώπινου κόσμου. Ένας στοχασμός που διήρκεσε τα τριάντα χρόνια που κυοφορούνταν η Μέθοδος.

Ο Μάης του 68

Η φοιτητική εξέγερση του Μάη του 68 στη Γαλλία ήταν προβλέψιμη και συνάμα απρόσμενη. Προβλέψιμη διότι φοιτητικές εξεγέρσεις είχαν εμφανιστεί σε πολλές χώρες και θυμάμαι ότι το Μάρτιο του 1968 είχα διοργανώσει ένα συνέδριο στο Μιλάνο για τη διεθνοποίηση των φοιτητικών εξεγέρσεων. Τον ίδιο μάλιστα μήνα βρέθηκα εν μέσω μιας αναταραχής στο πανεπιστήμιο της Ναντέρ, όπου είχα πάει για να αντικαταστήσω τον Ανρί Λεφέβρ, που ήταν προσκεκλημένος στην Κίνα. Βρισκόμουν, επομένως, σε εγρήγορση όταν η εξέγερση πέρασε από τη Ναντέρ στη Σορβόννη και έτσι μπόρεσα να παρακολουθήσω και να επεξεργαστώ άμεσα τα γεγονότα αρθρογραφώντας στην εφημερίδα Monde. Είδα σ’ αυτές τις εξεγέρσεις ένα όραμα για μια «πραγματική ζωή», είδα επίσης ότι αυτό το όραμα το ασπάστηκαν οι μαοϊκοί και οι τροτσκιστές. Η συμπάθειά μου για τη νεανική αδελφοσύνη ματαιώθηκε μέσα μου από τη μισαλλοδοξία και το σύνθημα «CRS SS»[3] των διαδηλωτών. Το απρόσμενο για τη Γαλλία ήταν ότι αποτέλεσε τη μόνη χώρα όπου η φοιτητική εξέγερση οδήγησε σε γενική απεργία όλο τον κόσμο της εργασίας. Έτσι, η έλλειψη καυσίμων, η παράλυση των μέσων μεταφοράς, συμπεριλαμβανομένων των αερομεταφορών, οι δυσκολίες στην τροφοδοσία μετέστρεψαν την αρχικά θετική προς τους φοιτητές κοινή γνώμη σε ένα ντεγκολικό οιονεί δημοψήφισμα στις εκλογές. Αλλά ο Μάης του 68 επιβεβαίωσε την ιδέα μου πως η εφηβεία (που συνεχίζεται κοινωνικά στους φοιτητές μέχρι να ενσωματωθούν στον κόσμο των ενηλίκων) συνιστούσε από την εποχή ήδη των γιεγιέδων της δεκαετίας του 1960 μια βιοκοινωνική τάξη με σχετική αυτονομία, που έχει τα δικά της ήθη και έθιμα και τη δική της γλώσσα, και προσδοκούσε την άλλη αυτή ζωή και κοινωνία που υπόσχονταν οι επαναστάτες.

Και ενώ κάποιοι πίστευαν πως η γενική Επανάσταση έκανε την επανεμφάνισή της και άλλοι πως η οικονομία είχε πληγεί θανάσιμα από την εξέγερση, η προσωπική μου διάγνωση (μαζί με τους φίλους μου Λεφόρ και Καστοριάδη) ήταν ότι εμφανίστηκε ένα ρήγμα στην ίσαλο γραμμή του πολιτισμού μας. Στην πραγματικότητα, η οικονομία ξαναπήρε μπρος από μια βουρδουλιά, θα ’λεγε κανείς, και τα λεγόμενα «Ένδοξα Τριάντα[4] [χρόνια]» συνέχισαν την πορεία τους. Η αργή και μακρά διαδικασία της γυναικείας χειραφέτησης, κάποια φιλελευθεροποίηση των ηθών, η κατανόηση της ομοφυλοφιλίας εκτινάχθηκαν με τη ορμή ενός κομήτη. Στη συνέχεια, η σημασία του Μάη του 68 άρχισε να φθίνει με το χρόνο.

Λίγα χρόνια αργότερα συνέβη ένα γεγονός που πέρασε απαρατήρητο, αλλά είχε τεράστια σημασία και έχει μόλις αρχίσει να φέρνει μια επανάσταση στη ζωή μας, τις κοινωνίες μας, ολόκληρο τον κόσμο μας: η έκθεση Μίντοους.

Η οικολογική κρίση

Ο Ντένις Μίντοους, καθηγητής στο ΜΙΤ, δημοσίευσε το 1972 μια έκθεση[5] στην οποία αποκαλύπτει την ολοένα και μεγαλύτερη και ταχύτερη υποβάθμιση του φυσικού περιβάλλοντος, όχι μόνο σε τοπική κλίμακα (λίμνες, ποταμοί, πόλεις) αλλά και σε οικουμενική (ωκεανοί, πλανήτης). Το κείμενο αυτό της οικολογικής επιστήμης αποτέλεσε τον καταλύτη που διαμόρφωσε την οικολογική συνείδηση: η υποβάθμιση της βιόσφαιρας προκαλεί την υποβάθμιση της ανθρωπόσφαιρας, βλάπτοντας τις τροφές, τους πόρους, την υγεία και τοn ψυχισμό των ανθρώπων. Απέκτησα οικολογική συνείδηση στην Καλιφόρνια το 1969-1970, διαβάζοντας κυρίως το προφητικό άρθρο του Πολ Ρ. Έρλιχ για το θάνατο των ωκεανών, αλλά η έκθεση Μίντοους ήταν αυτή που με διαφώτισε και μ’ έκανε έναν από τους πρωτεργάτες μιας οικολογικής πολιτικής. Η πολιτική αυτή δεν περιορίζεται στην προστασία του ανθρώπινου περιβάλλοντος, αλλά απαιτεί να μετασχηματίσουμε τη σκέψη μας, τα ήθη μας, τον πολιτισμό μας προς την κατεύθυνση που ορίζει το ανά χείρας βιβλίο, την οικοπολιτική και την πολιτική του πολιτισμού.

Αυτό που θέλω να υπογραμμίσω εδώ είναι ο εξαιρετικά βραδύς ρυθμός με τον οποίο αναπτύσσεται η οικολογική συνείδηση, οι ελλείψεις της, πενήντα χρόνια μετά, και η απουσία πολιτικής και οικονομικής παρέμβασης προκειμένου να αποφύγουμε τις ανθρώπινες και φυσικές καταστροφές. Αυτό οφείλεται σε μια παιδεία όπου η Βίβλος, τα Ευαγγέλια, η φιλοσοφία, οι ανθρωπιστικές επιστήμες έχουν διαχωρίσει ριζικά τη φύση από τον πολιτισμό, τον άνθρωπο από το ζώο. Οφείλεται επίσης στα τεράστια οικονομικά συμφέροντα ταγμένα στο άμεσο κέρδος, τα οποία είτε αποκρύπτουν το πρόβλημα είτε το αρνούνται. Η πυρηνική καταστροφή του Τσερνομπίλ ή της Φουκουσίμα ταρακούνησαν για λίγο την κοινή γνώμη, η οποία όμως, ναρκωμένη από την καθημερινότητα, αποκοιμιέται και πάλι. Ο συναγερμός για την κλιματική αλλαγή μπόρεσε επιτέλους να κινητοποιήσει ένα μέρος της νεολαίας σε διάφορες χώρες, που βρήκε μια Ιωάννα της Λωρραίνης στο πρόσωπο της έφηβης Γκρέτα Τούνμπεργκ. Η κρίση με την πανδημία του κορονοϊού δίνει και πάλι κάποια ώθηση στην οικολογική συνείδηση. Ίσως πρέπει να περιμένουμε να βρεθούμε στο χείλος της αβύσσου για να ενεργοποιήσουμε το ανακλαστικό της ζωτικής σωτηρίας.

Έχω ταχθεί σ’ αυτή την υπόθεση εδώ και μισό αιώνα. Αλλά την εντάσσω σε μια πιο σφαιρική αντίληψη, όπου η πολιτική ενσωματώνει την οικολογία η οποία ενσωματώνει την πολιτική. Σύμφωνα μ’ αυτή την αντίληψη, η παράφορη παγκόσμια τεχνοοικονομική ανάπτυξη, υπαγορευόμενη από μια ακόρεστη δίψα για κέρδος, είναι η κινητήρια δύναμη της υποβάθμισης της βιόσφαιρας και κατά συνέπεια της ανθρωπόσφαιρας.

Αντίσταση σε δύο μέτωπα

Έτσι, οδηγήθηκα σταδιακά σε μια διανοητική και πολιτική αντίσταση ενάντια στις δύο πιο απειλητικές για την ανθρωπότητα βαρβαρότητες: την παλιά βαρβαρότητα, που ήρθε από τα βάθη των αιώνων της κυριαρχίας, της υποδούλωσης, του μίσους, της περιφρόνησης, η οποία ενισχύει ολοένα και περισσότερο την ξενοφοβία, το ρατσισμό, γενικεύει τους πολέμους, όπως στη Μέση Ανατολή και την Αφρική· και την ψυχρή και παγωμένη βαρβαρότητα του υπολογισμού και του κέρδους, η οποία αναλαμβάνει τα ηνία σε ένα μεγάλο μέρος του κόσμου. Μέσα από αυτή την αντίσταση ανέπτυξα τις ιδέες που άρχισα να διατυπώνω στις αρχές της δεκαετίας του 1980 και εκτίθενται σε βιβλία, άρθρα και συνέδρια – ιδέες που πραγματώνει η σημερινή μεγακρίση.

Η ανοιχτή αυτή κρίση του κορονοϊού με εξέπληξε σφόδρα, αλλά δεν εξέπληξε τον τρόπο που σκέπτομαι, αντίθετα τον επιβεβαίωσε. Διότι, τελικά, είμαι παιδί όλων των κρίσεων που βίωσε η ενενηντάχρονη ζωή μου. Ο αναγνώστης μπορεί να καταλάβει τώρα γιατί θεωρώ φυσικό το να αναμένω το αναπάντεχο, να προβλέπω ότι το απρόβλεπτο μπορεί να συμβεί. Θα καταλάβει γιατί φοβάμαι τις οπισθοδρομήσεις, γιατί ανησυχώ για τα ξεσπάσματα της βαρβαρότητας και διακρίνω το ενδεχόμενο ιστορικών κατακλυσμών. Θα κατανοήσει επίσης γιατί δεν έχω χάσει όλες μου τις ελπίδες. Θα κατανοήσει, επομένως, γιατί επιθυμώ να αφυπνίσω, να εγείρω τις συνειδήσεις, δαπανώντας τις τελευταίες μου δυνάμεις σ’ αυτό το πόνημα.

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Ένας μικροσκοπικός ιός εμφανίστηκε έξαφνα σε μια πολύ απομακρυσμένη πόλη της Κίνας και προκάλεσε έναν παγκόσμιο κατακλυσμό. Παρέλυσε την οικονομική και κοινωνική ζωή σε 177 χώρες και προκάλεσε μια υγειονομική καταστροφή της οποίας ο απολογισμός σε εθνικό και παγκόσμιο επίπεδο είναι ζοφερός όσο και ανησυχητικός: πάνω από τέσσερα δισεκατομμύρια άνθρωποι είναι περιορισμένοι στα σπίτια τους, το ήμισυ σχεδόν του παγκόσμιου πληθυσμού, πέντε εκατομμύρια ασθενείς στα τέλη Μαΐου του 2020 και περίπου 350.000 νεκροί.

Ασφαλώς, υπήρξαν αρκετές πανδημίες στην ιστορία. Βέβαια, η βακτηριδιακή ενοποίηση της υφηλίου άρχισε με την κατάκτηση της Βόρειας και της Νότιας Αμερικής, αλλά το απόλυτα καινοφανές του Covid-19 έγκειται στο ότι προκάλεσε μια μεγακρίση, που προέκυψε από το συνδυασμό και την αλληλεξάρτηση των πολιτικών, οικονομικών οικολογικών, εθνικών και πλανητικών κρίσεων, με πολλαπλές και αλληλένδετες συνιστώσες, διαδράσεις και απροσδιοριστίες, δηλαδή πολύπλοκες με την αρχική σημασία της λέξης complexus, «αυτό που συν-υφαίνεται».

Η πρώτη αναπάντεχη αποκάλυψη αυτής της πρωτόγνωρης κρίσης είναι πως ό,τι φαινόταν χωριστό είναι αδιαχώριστο.

Η γενική και γιγαντιαία κρίση που προκάλεσε ο κορονοϊός πρέπει να θεωρηθεί ως ένα παθολογικό σύμπτωμα μιας βαθύτερης και γενικότερης κρίσης του μεγάλου Δυτικού παραδείγματος που παγκοσμιοποιήθηκε, του παραδείγματος της νεωτερικότητας που γεννήθηκε τον 16ο αιώνα στην Ευρώπη – όπου η έννοια του παραδείγματος παραπέμπει στην αρχή της οργάνωσης της σκέψης, της δράσης, της κοινωνίας, όλων δηλαδή των ανθρώπινων τομέων. Είμαι από αυτούς που πιστεύουν ότι ο Μάης του 68, η υποβάθμιση της βιόσφαιρας, η κρίση του πολιτισμού, οι αντινομίες της παγκοσμιοποίησης αποτελούν κρίσεις αυτού του κυρίαρχου παραδείγματος· πιστεύω επίσης ότι η κυοφορία του νέου παραδείγματος πραγματοποιείται μέσα στον πόνο και το χάος, δίχως να είναι βέβαιο ότι θα επιβληθεί.

Η αλλαγή παραδείγματος είναι μια μακρά, δύσκολη και χαοτική διαδικασία, που συναντά τις τεράστιες αντιστάσεις των καθιερωμένων δομών και νοοτροπιών. Πραγματοποιείται μέσα από μια μακρά ιστορική διεργασία, μη συνειδητή, υποσυνείδητη και συνειδητή. Η συνείδηση μπορεί να συμβάλει στην πρόοδο της υποσυνείδητης και της μη συνειδητής διεργασίας. Αυτό πιστεύουμε και σ’ αυτό θέλουμε να πάρουμε μέρος.

Ποτέ δεν ήμασταν τόσο φυσικά αποκλεισμένοι, έγκλειστοι, και ποτέ τόσο ανοιχτοί στη μοίρα του πλανήτη μας. Είμαστε καταδικασμένοι να αναστοχαστούμε τη ζωή μας, τη σχέση μας με τον κόσμο, να στοχαστούμε τον ίδιο τον κόσμο.

Η μετά τον κορονοϊό εποχή είναι εξίσου ανησυχητική με την ίδια την κρίση. Μπορεί επίσης να είναι αποκαλυπτική όσο και ελπιδοφόρα. Πολλοί συμμερίζονται τη βεβαιότητα ότι ο κόσμος τού αύριο θα είναι ο κόσμος τού χθες. Αλλά τι θα είναι άραγε; Η υγειονομική, οικονομική, πολιτική και κοινωνική κρίση θα οδηγήσει στην αποδιοργάνωση των κοινωνιών μας; Θα είμαστε σε θέση να αντλήσουμε τα διδάγματα αυτής της πανδημίας που αποκάλυψε την κοινή μοίρα της ανθρωπότητας η οποία συνδέεται με τη βιοοικολογική μοίρα του πλανήτη; Νά λοιπόν που μπήκαμε στην εποχή της αβεβαιότητας.

Το απρόβλεπτο μέλλον κυοφορείται σήμερα. Ας ελπίσουμε ότι θα φέρει την αναγέννηση της πολιτικής, την προστασία του πλανήτη και τον εξανθρωπισμό της κοινωνίας: είναι καιρός να αλλάξουμε Δρόμο.

[1] E. Morin, Autocritique, Seuil, 1959. (Σ.τ.Μ.)

[2] Κυκλοφόρησε από το Δεκέμβριο του 1956 μέχρι το τέλος του 1962. Μεταξύ των συντακτών και συνεργατών του περιοδικού συγκαταλέγονται ο Ρολάν Μπαρτ, ο Κώστας Αξελός, κ.ά. (Σ.τ.Μ.)

[3] CRS: Compagnies Républicaines de Sécurité (Ρεπουμπλικανικά Σώματα Ασφαλείας), εφεδρικές δυνάμεις της αστυνομίας, που οι διαδηλωτές συνέκριναν με τα γερμανικά SS. (Σ.τ.Μ.)

[4] Les «Trente Glorieuses», τα τριάντα χρόνια οικονομικής μεγέθυνσης, 1945-1975. Η έκφραση παραπέμπει στο βιβλίο (1979) του δημογράφου Jean Fourastié, Τα Ένδοξα Τριάντα ή Η Αόρατη Επανάσταση από το 1946 μέχρι το 1975, ένας τίτλος που με τη σειρά του παραπέμπει στις λεγόμενες «Τρεις Ένδοξες» ημέρες (27, 28, 29 Ιουλίου) της επανάστασης του 1830 που ανέτρεψε το βασιλιά Κάρολο Ι΄. (Σ.τ.Μ.)

[5] Donella Meadows, Dennis Meadows, Jørgen Randers και William W. Behrens III, Les Limites à la croissance (dans un monde fini), Rapport au Club de Rome, 1972.

* Και στο τέλος, μια μεταφραστική λεπτομέρεια. Σε σχέση με τον Μάη του 68, διαβάζουμε: Έτσι, η έλλειψη καυσίμων, η παράλυση των μέσων μεταφοράς, συμπεριλαμβανομένων των αερομεταφορών, οι δυσκολίες στην τροφοδοσία μετέστρεψαν την αρχικά θετική προς τους φοιτητές κοινή γνώμη σε ένα ντεγκολικό οιονεί δημοψήφισμα στις εκλογές.

Δεν συμφωνώ με την απόδοση «οιονεί δημοψήφισμα». Το γαλλικό κείμενο λέει: …ce qui retourna une opinion d’abord favorable aux étudiants en un quasi-plébiscite gaulliste aux élections.

Βεβαίως plébiscite είναι και μια μορφή ψηφοφορίας σαν το δημοψήφισμα, αν και ο όρος που χρησιμοποιείται για τα δημοψηφίσματα είναι referendum. Όμως η γαλλική λέξη έχει επίσης και τη σημασία της συντριπτικής επικράτησης στις εκλογές, της συντριπτικής επιδοκιμασίας. Και αυτό συνέβη μετά τον Μάιο του 68: στις εκλογές του Ιουνίου 1968 ο ντε Γκολ κέρδισε τα 3/4 των εδρών στη Βουλή.

Οπότε, εδώ θα έβαζα «σε μια συντριπτική νίκη του ντε Γκολ στις εκλογές».

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *