cf86cf81ceb5ceb3ceaccf84ceb1 cebccebfcf85

Η λέξη των τελευταίων ημερών είναι αναμφίβολα η φρεγάτα, αφού ανακοινώθηκε από τον πρωθυπουργό και τον πρόεδρο Μακρόν ότι η Ελλάδα πρόκειται να αγοράσει τρεις (και με οψιόν τέσσερις) γαλλικές φρεγάτες τύπου Μπελαρά, μαζί με μερικές κορβέτες, έναντι ποσού που θα φτάσει τα 5 δις.

fregateΟ φίλος στην ανάγκη φαίνεται, όπως λένε. Και πράγματι, αμέσως μόλις η Γαλλία έπαθε ένα σοβαρό στραπάτσο μετά την αθέτηση της παραγγελίας των υποβρυχίων από την Αυστραλία, έσπευσε η πάντοτε πιστή φίλη Ελλάδα να καλύψει ένα μέρος από τη γαλλική χασούρα και να παραγγείλει τις φρεγάτες. Μάλιστα, ενω στην αρχή λεγόταν ότι μόνο η πρώτη φρεγάτα θα κατασκευαζόταν στη Γαλλία και οι επόμενες θα ναυπηγούνταν στην Ελλάδα ώστε να γίνει και μεταφορά τεχνογνωσίας, τελικά ο όρος αυτός μάλλον εγκαταλείφθηκε. Δεν πειράζει, το ουσιαστικό είναι που τονώθηκε η ελληνογαλλική φιλία.

Εμείς όμως εδώ λεξιλογούμε, οπότε θα λεξιλογήσουμε σήμερα για τη φρεγάτα. Πιο σωστά, θα ξαναλεξιλογήσουμε, διότι πριν από τριάμισι χρόνια είχαμε γράψει πάλι άρθρο για τη λέξη αυτή, αφού και τότε βρισκόταν στην επικαιρότητα αυτός ο τύπος πλοίου -τότε ήταν να νοικιάσουμε δυο φρεγάτες για το καλοκαίρι, σχέδιο που τελικά ματαιώθηκε. Ζητάω συγγνώμη από τους τακτικούς αναγνώστες για την επανάληψη, αλλά το σημερινό άρθρο θα έχει πολλές διαφορές από το άρθρο του 2018.

Σύμφωνα με το Χρηστικο Λεξικό, η φρεγάτα είναι «πολεμικό πλοίο μεσαίου μεγέθους», ενώ το ΛΚΝ προσθέτει ότι είναι πλοίο «συνοδείας», άλλων πλοίων εννοείται. Ωστόσο, αυτή είναι η σημερινή σημασία της φρεγάτας. Τα λεξικά καταγράφουν επίσης, την παλαιότερη σημασία «τρικάταρτο ιστιοφόρο πολεμικό πλοίο». Βλέπετε, η γλώσσα είναι πράγμα συντηρητικό και η ίδια λέξη μπορεί μέσα στους αιώνες να περιγράφει πολύ διαφορετικά πράγματα.

Tη φρεγάτα με την παλιότερη σημασία τη συναντάμε πολλές φορές στα κείμενα του 1821, φρεγάτα και φρεγάδα και φεργάδα και φεργάτα. Για τα μέτρα της εποχής, οι φρεγάτες ήταν δυνατό πολεμικό πλοίο.

Στο ξεκίνημα του αγώνα, ο ελληνικός στόλος δεν είχε καμιά φρεγάτα· οι πολλές αναφορές στα διάφορα κείμενα της εποχής αφορούν όλες είτε τουρκικά σκάφη είτε πλοία ουδέτερων δυνάμεων, γαλλικές και αγγλικές ιδίως, αλλά ακόμη και αμερικανικές φρεγάτες, π.χ. σε αναφορά από Μήλο «τα πολεμικά δεν ήσαν περισσότερα των δώδεκα, δύο δηλαδή φεργάδες, τέσσερις κορβέτες και έξ εμπρίκια» ή «μία φεργάδα γαλλική, οπού ήτον χθες εις Σμύρνην, επήγε χθες εις Σύραν».

Για να πείσουν τους Μεσολογγίτες να συνθηκολογήσουν, οι Οθωμανοί μεταχειρίστηκαν και το επιχείρημα της ποιοτικής υπεροχής τους: «…στοχάζεστε ότι θα δυνηθούν τα τόσα ολίγα και τα χειρότερα [πλοία] ν’ αντιπαραταχθούν με τα ιδικά μας ντελίνια, φρεγάτες και λοιπά καλώς οπλισμένα;»

Η αξία της φρεγάτας φαίνεται και από τα βραβεία που είχε θεσπίσει το κοινό των Υδραίων για τα πυρπολικά. Αν έκαιγαν φρεγάτα ή ντελίνι, ο κάθε συντροφοναύτης του μπουρλότου θα έπαιρνε από 300 γρόσια, ενώ 200 για κορβέτα ή άλλο τρικάταρτο και μόνο 100 για μπρίκι.

Τελικά, το 1824 το Εκτελεστικό αποφάσισε να συνάψει δάνειο για την συγκρότηση στόλου από 8 φρεγάτες α’ τάξεως. Οι αντιπρόσωποι δεν βρήκαν καλά ετοιμοπαράδοτα σκάφη κι έτσι αποφάσισαν να αναθέσουν τη ναυπήγηση στη Νέα Υόρκη. Οι περιπέτειες αυτής της αγοράς θα μπορούσαν να αποτελέσουν το σενάριο για μια μαύρη κωμωδία. Αφού οι αντιπρόσωποι εξαπατήθηκαν από Άγγλους και Αμερικανούς και το ποσό του δανείου κατασπαταλήθηκε, τελικά στην Ελλάδα έφτασε μόνο μία φρεγάτα, η «Ελπίς» (αργότερα «Ελλάς») στα τέλη του 1826, καθώς και το ατμοκίνητο «Καρτερία».

Η «Ελλάς» ήταν το ισχυρότερο πλοίο του ελληνικού στόλου και πέτυχε νίκες αλλά σε ναυμαχίες δευτερεύουσας σημασίας. Το τέλος της ήταν άδοξο: την έκαψε ο Μιαούλης το 1831 μέσα στον ναύσταθμο του Πόρου, κατά την ανταρσία της Ύδρας («την φεργάτα η Ελλάς», κατά τη διατύπωση του Κριεζή). Βέβαια, συνεχίσαμε να την πληρώνουμε επί πολλές δεκαετίες.

Τη φρεγάτα «Ελλάς» την αγοράσαμε με δάνειο αλλά και η λέξη φρεγάτα ειναι δάνειο: από τα ιταλικά (fregata) ή από τα βενετικά (fregada). Από την ίδια ρίζα και οι ονομασιες στις μεγάλες ευρωπαϊκές γλώσσες: frigate στα αγγλικά, frégate στα γαλλικά, Frigatte στα γερμανικά, fragata στα ισπανικά. Φαίνεται ότι η λέξη καταγράφεται πρώτα στα ιταλικά, και μάλιστα στον Βοκκάκιο το 1353.

Ωστόσο, η ετυμολογία της λέξης είναι ένα απο τα άλυτα μυστήρια που βασανίζουν εδώ και πολλα χρόνια τους ετυμολόγους και τους μελετητές των ρωμανικών γλωσσών. Πολλές θεωρίες έχουν διατυπωθεί αλλά καμιά τους δεν έχει βρει αποδοχή.

Στο ιταλικό ετυμολογικό λεξικό DELI των Cortelazzo-Zolli η λέξη δηλώνεται ως αβεβαιου ετύμου και αναφέρεται ότι έχει προταθεί ως αρχή της λέξης fregata το αρχαίο ελληνικό άφρακτη (ενν. ναυς), αλλά ότι αυτή η λύση δεν ικανοποιεί απο φωνητική άποψη.

Στο ετυμολογικό του Μπαμπινιώτη η λέξη αναφέρεται ως αβέβαιου ετύμου επίσης και παρατίθενται τέσσερις θεωρίες που έχουν διατυπωθεί κατά καιρούς από μελετητές: α) από το fragata και αυτό από τύπο naufragata (ναυαγισμένο), διότι η φρεγάτα αρχικά συνέλεγε τον εξοπλισμό βαρύτερων πλοίων ύστερα από ναυάγια, β) από αμάρτυρο *fragata που ανάγεται στο frangere = συντρίβω, θραύω, γ) από firgata < * virgata navis, πλοίο εφοδιασμένο με κεραία ιστίου (virga = ράβδος, βέργα), και δ) από τύπο *fargata που ανάγεται στο μεσαιωνικό λατινικό infarchatum, που θα μπορουσε να ανάγεται στο άφρακτον.

Ο Χένρι και η Ρενέ Καχανέ (Romance Philology, XIX, 1965) ξεκινούν απο το αρχ.ελλ. φάλκης, ξύλο καρφωμένο στην τρόπιδα του πλοίου και τον τύπο «εμφαλκωμένος», που υπάρχει π.χ. στο λεξικο Σούδα, και υποθέτουν ένα δάνειο σε ρωμανικές γλώσσες, π.χ. στα καταλανικά: gabia enfalcada, naus enfalcades. Στα παλαιά βενετσιάνικα αυτό θα έγινε barche falcate, οι οποίες ήταν μεγάλα σκάφη, βοηθητικά των πολεμικών. Αυτό στη συνέχεια θα έγινε fargate, fergate, και με μετάθεση, fregata.

Συμπέρασμα; Αβέβαιο έτυμο, για να μας ταλαιπωρεί.

Στα ελληνικά, εμφανίζεται όπως είδαμε και ο τύπος φρεγάδα/φεργάδα, οπως και ο τύπος φριγάδα, με πρώτη ανευρεση στο Ρεμπελιό των ποπολάρων του Σουμάκη και στη συνέχεια π.χ. στην παροιμία Όταν παπόρια μάχονται, φριγάδες πολεμούσι τι θέλουσι σαπόβαρκες στο μέσο για να μπούσι;

Στα Ερωτοπαίγνια βρίσκω και τους δύο τύπους:

Εννιά φρεγάδες κίνησαν με μπρούτζινα κανόνια / η αγάπη οπόχω στην καρδιά δεν είναι γι’ αλησμόνια

αλλά και:

Εννιά φεργάδες έφτιαξα με μπρούτζινα κατάρτια / και γεμιτζής εγίνηκα για τα δικά σου μάτια.

Με τα ερωτοπαίγνια περνάμε ομαλά στην επόμενη σημασία της λέξης «φρεγάδα/φρεγάτα» στα ελληνικά. Διότι, βλέπετε, φρεγάτα δεν είναι μόνο το πολεμικό πλοίο, είτε υπερσύγχρονο είτε τρικάταρτο ιστιοφορο. Τα λεξικά δίνουν και μιαν αλλη σημασία, μεταφορική -ας πούμε το ΛΚΝ: (μτφ.) γυναίκα μεγαλόσωμη, στητή και καλοσχηματισμένη.

Ο ορισμός νομίζω ότι είναι ακριβής. Η παρομοίωση της εντυπωσιακής γυναίκας με αγέρωχο πλεούμενο είναι πολύ παραστατική -και δεν τη βρίσκουμε μονο στη φρεγάτα, αλλά και για άλλα πλοία, από την νταρντάνα (ταρτάνα) έως το: «Ρίξε τα μαλλιά σου πλώρα / ελληνικιά τροπιλοφόρα» (περισσότερα στο τέλος του παλιότερού μας άρθρου).

Κάπως έτσι θα ήταν και η «προπολεμικιά φρεγάδα με τα όλα της» του Βαγγέλη Γκούφα στο τραγούδι του Αργύρη Κουνάδη, που οι περισσότεροι τη μάθαμε από τον Αντώνη Καλογιάννη, αν και στην πρώτη εκτέλεση την τραγούδησαν ο Κώστας Καμένος και η Έλενα Κωστή):

(Απ’ όπου έμαθα ότι η λατέρνα που ακούγεται στην εισαγωγή του τραγουδιού δεν είναι λατέρνα αλλά πιάνο, με τις χορδές τυλιγμένες σε εφημερίδα).

Αλλά και ο τίτλος του σημερινού άρθρου είναι επηρεασμένος από μια πολύ γνωστή ελληνική ταινία.

«Φρεγάδα μου» αναφωνεί ο ανοιχτομάτης αόμματος που τον υποδύεται ο Μίμης Φωτόπουλος στην Κάλπικη λίρα (στο 1.25):

Φρεγάδα μου, μπορούμε να πούμε θαυμάζοντας τις γαλλικές φρεγάτες τύπου Μπελαρά που θα αγοράσουμε. Αν έχετε απορία για το όνομα, Belharra είναι το όνομα ενός θαλασσινού πάγκου έξω από τις ακτές της γαλλικής Χώρας των Βάσκων, όπου κατά καιρούς προκαλείται ένα εντυπωσιακό, πολύ δυνατό κύμα, πρόκληση για τους σερφαδόρους. Η λέξη Belharra είναι βάσκικη και σημαίνει χόρτο, διάβασα.

Όμορφες λοιπόν οι Μπελαρά, να πάει και το παλιάμπελο για να τις πάρουμε. Μόνο να μην καταλήξουμε ρακένδυτοι επαίτες στο τέλος, όπως στην ταινία.

 

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *