cf84cebf cf87ceb1cebcceadcebdcebf cebeceb9 cf84ceb7cf82 cebfcebacf83ceaccebdceb1cf82

Στους Ολυμπιακούς αγώνες του Τόκιο, που συνεχίζονται, η αθλήτρια της γυμναστικής Οξάνα (ή Οκσάνα) Τσουσοβίτινα, που αγωνίζεται με τα χρώματα του Ουζμπεκιστάν, δεν κατάφερε να προκριθεί στον τελικό του αγωνίσματός της. Κι όμως, γράφτηκαν πολλά άρθρα γι’ αυτήν (παράδειγμα πρώτο και παράδειγμα δεύτερο), για τον απλό λόγο ότι η 46χρονη γυμνάστρια αποτελεί θρύλο του αθλήματος, αφού συμμετέχει ανελλιπώς σε Ολυμπιακούς αγώνες από το 1992, έχει δε αγωνιστεί (πρωτύτερα) με τα χρώματα της ΕΣΣΔ και της Γερμανίας.

oksanaΌμως, στα Υπογλώσσια συζητήθηκε η γραφή του ονόματός της στα ελληνικά. Οξάνα ή Οκσάνα; Ή μάλλον, το ερώτημα τέθηκε ως εξής: γιατί Οκσάνα και όχι Οξανα;

Προσωπικά, προτιμώ το «Οξάνα» και θα αναφέρω για ποιο λόγο. Αλλά θα δούμε για ποιο λόγο κάποιοι προτιμούν τη γραφή Οκσάνα, και επίσης θα ερευνήσουμε το γενικότερο δίλημμα, αν, όταν μεταγράφουμε ξένα ονόματα (ή ξένα δάνεια) θα προτιμάμε το ξ και το ψ ή το κσ και το πσ.

Στο κυριλλικό αλφάβητο δεν υπάρχει γράμμα που να αποδίδει τον φθόγγο /ks/, το ξι. Έτσι, η αειθαλής γυμνάστρια γράφεται Оксана Александровна Чусовитина. Στα αγγλικά, μεταγράφεται Oksana Aleksandrovna Chusovitina (και όχι Oxana… διότι το αγγλικό x δεν έχει ακριβώς την προφορά ks). Κάποιοι δικοί μας, βλέποντας το αγγλικό, το μεταγράφουν Οκσάνα, νομίζοντας ότι μένουν πιστοί στο πρωτότυπο (ή τέλος πάντων στη γραπτή εικόνα του).

Δεν συμφωνώ. Και επειδή, κατά σύμπτωση, η Οξάνα έχει πατρώνυμο Александровна/Αλεξάντροβνα, το οποίο οι άγγλοι επίσης μεταγράφουν Aleksandrovna, αναρωτιέμαι αν θα έγραφαν Οκσάνα Αλεκσάντροβνα. Μάλλον όχι.

Εξάλλου, μπορεί να μην έχουμε το όνομα Οξάνα στα ελληνικά (αν και σίγουρα θα υπάρχουν πλέον Ελληνίδες πολίτισσες με το όνομα αυτό) αλλά τη Ρωξάνη του Μεγαλέξαντρου, όπως θύμισε κάποιος στα Υπογλώσσια, που κρατούσε από τα ίδια περίπου μέρη, την αποδώσαμε με ξι.

Οπότε, προτιμώ Οξάνα.

Βεβαια, γράφουμε εκστρατεία, εκσκαφέας, εκσυγχρονισμός και όχι εξστρατεία, εξκαφέας, εξυγχρονισμός, αλλά όλες οι περιπτώσεις που εμφανίζεται το σύμπλεγμα /κσ/ (αντί του ξ) στην ελληνική γλώσσα, με εξαίρεση κάποια δάνεια, αποτελούν σύνθετες λέξεις, με την πρόθεση «εκ» και κάποια λέξη από σ. Αυτός ο κανόνας δεν νομίζω να έχει αμφισβητηθεί ποτέ -αν κάποιος γράψει «εξτρατεία» μάλλον θα προκαλέσει θυμηδία, ενώ βέβαια όλοι γράφουμε «έξτρα».

Στο ΛΚΝ βρίσκω, εκτός από τα σύνθετα του εκ-, μόνο τα εξής δάνεια που έχουν το σύμπλεγμα /κσ/: γκάγκστερ, κόμικς, κορν φλέικς, σαικσπηρικός, τανκς.

Γράφουμε τανκς και όχι τανξ επειδή η αντίστοιχη ξένη λέξη είναι tanks (και όχι tanx) και επειδή αυτό το s έχει μια ιδιαίτερη γραμματική σημασία, αφού σχηματίζει τον πληθυντικό, και το ξέρουμε.

Όσο για το άλλο σύμπλεγμα, το /πσ/, δεν υπάρχει καμιά ελληνικής ετυμολογίας λέξη που να το περιέχει (εκτός βορειοϊδιωματικών, π.χ. «μου έπσ»). Στο ΛΚΝ βρίσκω τις εξής:

βιπς, κλιπς, κλομπς, σουιπστέικ, τσιπς.

Η διαφορά του κσ/ξ από το πσ/ψ είναι ότι ενώ το x υπάρχει στο λατινικό αλφάβητο, το ps δεν υπάρχει ως ενιαίο γράμμα. Αλλά στα τσιπς κτλ. υπάρχει και πάλι «γραμματική διαφοροποίηση» στην ξένη γλώσσα. Δηλαδη, κρατάμε το τσιπς (αντί τσιψ) επειδή αναγνωρίζουμε ότι το ς αυτό δηλώνει τον πληθυντικό.

Ομοίως, κρατάμε το σουιπστέικ (και όχι σουιψτέικ) επειδή αναγνωρίζουμε ότι η ξένη λέξη είναι σύνθετη.

Βέβαια, δεν υπάρχει ομοφωνία σε όλες αυτές τις περιπτώσεις. Για να μείνουμε στα παραδείγματα του ΛΚΝ, νομίζω πως είναι (πλέον) μειοψηφία όσοι γράφουν σαικσπηρικός και Σαίκσπηρ, οι περισσότεροι γράφουμε σαιξπηρικός/σεξπιρικός και Σαίξπηρ/Σέξπιρ.

Επίσης, είναι πολλοί που γράφουν κόμιξ, και όταν κάποτε το περιοδικό Κόμιξ είχε αποφασίσει να γράφεται έτσι, είχαν γίνει πολύ παθιασμένες συζητήσεις μεταξύ των αναγνωστών του.

Τι γίνεται με τα κύρια ονόματα; Εδώ ακολουθούμε συνήθως τη γραφή του ξένου ονόματος, όσον αφορά το x ή ks, γι’ αυτό και γράφουμε Τζίμι Χέντριξ (Hendrix) αλλά Μπάρμπαρα Χέντρικς (Hendricks).

Γράφουμε επίσης, συνήθως, Μαρκς εν Σπένσερ, μεταξύ άλλων για να μην τα διεκδικήσει ο Μαρξ, αλλά και Έρικσον, Τζάκσον κτλ. και όχι Έριξον, Τζάξον κτλ. Εδώ, η διατήρηση του συμπλέγματος ‘κσ’ μπορεί να οφείλεται σε αναγνώριση της ετυμολογίας (Έρικσον ο γιος του Έρικ) αλλά μάλλον απλώς μεταφέρει την ξένη γραφή. (Βέβαια, ο πορνοστάρ Στον Έριξον στον γνωστό εύθυμο κατάλογο καλώς γράφεται με ξ!)

Επίσης, για το /ψ-πσ/, όπου δεν υπάρχει στις ξένες γλώσσες δυνατότητα γραφής του φθόγγου με ένα γράμμα, γράφουμε βεβαίως Γκίμπσον, Επστάιν, Ίπσουιτς (που δεν προφέρεται έτσι, αλλά τέλος πάντων) και όχι Γκίψον, Εψτάιν, Ίψουιτς.

Πιο παλιά, όπως θύμισε ο Εαρίωνας σε μια παλιά κουβέντα στη Λεξιλογία, από την οποία έχω πάρει υλικό, δεν φοβόμασταν να χρησιμοποιούμε το ψ, ξ.

Γράφαμε δηλαδή Ίψεν, Αψβούργοι, αψέντι, οψιδιανός, και τα μεσαιωνικά αψεντάριος, αψολβέρω, που όλα αντιστοιχούν στο bs σε ξένες γλώσσες, ενώ σήμερα γράφουμε Γκίμπσον ή Χόμπσμπαουμ (ή όπως αλλιώς τον γράφουμε) και όχι Χοψμπάουμ.

Επίσης, οι περισσότεροι, τότε που ο Lesseps έσκαβε σε Σουέζ και Παναμά, τον έγραφαν Λεσέψ, ενώ σήμερα βλέπεις και το Λεσέπς αν και ο πρώτος τύπος υπερτερει ακόμα. Αλλά τη Надежда Крупская, τη σύζυγο του Λένιν, νομίζω Κρούπσκαγια τη γράφανε και τότε.

Θαυμάζω βέβαια όσους γράφουν τσιψ και Τζάξον αλλά ομολογώ πως διστάζω πολύ να τους μιμηθώ. Εσείς;

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *