cf84cebf ceb4ceadcebbcf84ceb1 cf80cebfcf85 cebcceb1cf82 cf84cf81cebfcebcceacceb6ceb5ceb9

Πανδημικό ήταν το άρθρο της Παρασκευής, πανδημικά θ’ ανοίξει και η σημερινή βδομάδα, διότι το δέλτα για το οποίο σας μιλώ δεν είναι βέβαια του Νείλου ή άλλου ποταμού, είναι η παραλλαγή δέλτα του κορονοϊού.

57939013 101Παλιότερα τη λέγαμε ινδική παραλλαγή, αλλά στα τέλη Μαΐου (του 2021) ο ΠΟΥ αποφάσισε όλες οι παραλλαγές του κορονοϊού, του SARS-CoV-2 για να τον γράψουμε επίσημα, να δηλώνονται όχι με τόπο προέλευσης αλλά με γράμματα του ελληνικού αλφαβήτου.

Άλφα, βήτα, γάμμα, δέλτα, όλα τα κορόνια φέρ’τα. Κι έτσι η βρετανική παραλλαγή ονομάστηκε άλφα, η νοτιοαφρικανική βήτα, η βραζιλιάνικη γάμμα και η ινδική δέλτα. Έκτοτε έχουν εμφανιστεί και άλλες παραλλαγές, που έχουν ονοματιστεί έψιλον, ζήτα, ήτα, θήτα, γιώτα, κάππα (δηλαδή epsilon, zeta, eta, theta, iota, kappa) αλλά καμιά δεν έχει αποκτήσει τη διάδοση και την προβολή της δέλτα, της δέλτα που μας τρομάζει (ή… μας τρομάδει;).

Καθώς οι παραλλαγές προκύπτουν από μεταλλάξεις, που διαρκώς συμβαίνουν, είναι μαθηματικά βέβαιο πως θα εμφανιστούν και άλλες. Δεν ξέρω τι θα γίνει αν ξεπεραστεί ο αριθμός των 24, που είναι τα γράμματα του αλφαβήτου μας, αν μετά την παραλλαγή omega θα εμφανιστεί alpha bis ή alpha alpha, υποθέτω όμως ότι κάποιος θα το έχει σκεφτεί.

Ομολογώ επίσης ότι δεν θυμάμαι, τον Μάιο-Ιούνιο που πάρθηκε η απόφαση, αν σχολιάστηκε εδώ στη χώρα μας, και πώς, η επιλογή ελληνικών γραμμάτων για τις φονικές αυτές παραλλαγές. Μάλλον θα το καμαρώσαμε. Για τους ξένους βέβαια τα ελληνικά γράμματα έχουν μιαν αίγλη κι έναν εξωτισμό -όσοι έχουν σπουδάσει (προπτυχιακά) στην Αμερική μπορεί να μας πούν πώς αισθάνονται όσοι βαφτίζουν τις αδελφότητες των φοιτητών με ελληνικά γράμματα, κι αν δείτε σε αμερικάνικο πανεπιστήμιο να γίνεται λόγος για Greek organisations μάλλον αυτές οι Phi Delta Kappa εννοούνται, όχι τίποτα σύλλογοι Ελλήνων.

Και επειδή εμείς εδώ λεξιλογούμε, δεν μπορεί το σημερινό άρθρο να μην αναφερθεί και στο γράμμα Δ γενικότερα. Σε αυτό θα αναδημοσιεύσουμε ένα μεγάλο τμήμα από παλιότερο άρθρο μας, του 2016 -τότε, η Ζωή Κωνσταντοπούλου είχε ιδρύσει το κόμμα Πλεύση Ελευθερίας, το οποίο είχε το Δ στο έμβλημά του. Και το μεν κόμμα δεν ευδοκίμησε, αλλά μας έδωσε την αφορμή να γράψουμε για το γράμμα Δ.

Λοιπόν, το Δ είναι το τέταρτο γράμμα του αλφαβήτου μας, και προέρχεται από το φοινικικό γράμμα dalet, που σημαίνει «πόρτα», το οποίο αποτελεί μετεξέλιξη ενός ιδεογράμματος που σήμαινε την πόρτα. Στα σημερινά εβραϊκά, άλλωστε, η πόρτα είναι delet -και φυσικά, το γεγονός ότι οι ονομασίες των φοινικικών γραμμάτων κάτι σήμαιναν, ενώ οι αντίστοιχες ονομασίες στα ελληνικά δεν σήμαιναν τίποτα (παρά τις φιλότιμες προσπάθειες των ελληνοβαρεμένων να βγάλουν κάποιο κρυμμένο νόημα από το «άλφα, βήτα, γάμμα, δέλτα», βασανίζοντας βάναυσα γλώσσα και λογική) είναι ίσως η πιο τρανή απόδειξη για τη σημιτική προέλευση του αλφαβήτου.

Από το ελληνικό Δ προήλθαν το λατινικό D, το κυριλλικό Д και το κοπτικό Ντάλντα (Ⲇ). Στο αρχαιοελληνικό αλφαβητικό σύστημα αρίθμησης, που το διατηρούμε και σήμερα σε μερικές εφαρμογές (δεν εννοώ τους λεξαρίθμους!) το Δ έχει αξία 4. Στην Ιλιάδα η ραψωδία Δ έχει τίτλο «Ορκίων σύγχυσις. Αγαμέμνονος επιπώλησις», και διηγείται την παράβαση των συμφωνιών από τους Τρώες και την επιθεώρηση του στρατεύματος των Αχαιών από τον Αγαμέμνονα. Η δ της Οδύσσειας έχει τίτλο «τα εν Λακεδαίμονι» και είναι η τελευταία της Τηλεμάχειας: διηγείται τι έκανε ο Τηλέμαχος στη Σπάρτη και τη συνάντησή του με τον Μενέλαο και την Ελένη.

Το Δ είναι μάλλον σπάνιο γράμμα -έχει τη 17η θέση ανάμεσα στα 24 γράμματα του ελληνικού αλφαβήτου (συχνότητα 1,55%). Όμως, ως αρχικό γράμμα λέξεων είναι αρκετά συχνό -κάποιοι μέτρησαν τα λήμματα του ΛΚΝ κι έβγαλαν τις λέξεις από Δ στην έβδομη θέση. Ο λόγος γι΄ αυτή την αναντιστοιχία είναι οι πάρα πολλές λέξεις που έχουν πρώτο συνθετικό την πρόθεση δια-.

Κάποτε που είχαμε μελετήσει τα αλφαβητικά ρεκόρ και αναζητούσαμε λέξεις με πολλά Δ είχαμε καταλήξει στο δωδεκαδακτυλίτιδα με 4Δ (πάθηση του δωδεκαδακτύλου). Λέξεις με διπλό δ είναι ελάχιστες στα ελληνικά και φαίνεται πως είναι όλες δάνεια από τα εβραϊκά: Σαδδουκαίοι, Θαδδαίος, Αρμαγεδδών (καθώς και μερικά σε αποδόσεις διαλέκτων της αρχαίας). Ο φθόγγος που αποδιδόταν με το γράμμα Δ κατά την αρχαιότητα ήταν ένα ηχηρό κλειστό σύμφωνο, ένα ντ, και όχι το σημερινό εξακολουθητικό σύμφωνο, κι αυτό μάλλον εξηγεί και την έλλειψη διπλού δ.

Κατά την ελληνιστική περίοδο τα τρία ηχηρά κλειστά σύμφωνα (b d g) μετατράπηκαν σε εξακολουθητικά (v β δ γ) αν και παρέμειναν κλειστά όταν βρίσκονταν ύστερα από ρινικό σύμφωνο. Δηλαδή, η λέξη «δένδρον» προφερόταν déndron στην κλασική αρχαιότητα, ενώ στην ελληνιστική εποχή πήρε την προφορά δéndron. Αυτό σημαίνει ότι όταν σήμερα προφέρουμε δένδρο, Αλέξανδρος κτλ. δεν ακολουθούμε την προφορά των αρχαίων αλλά, θα έλεγα για να πάρουμε το αίμα μας πίσω, βαρβαρίζουμε -η λαϊκή γλώσσα (δέντρο, Αλέξαντρος) βρίσκεται πιο κοντά στην αρχαία προφορά!

Στο διεθνές φωνητικό αλφάβητο ο φθόγγος δ συμβολίζεται με ð. Οι περισσότερες γλώσσες της Ευρώπης δεν έχουν τον φθόγγο αυτόν και οι ομιλητές τους δυσκολεύονται να τον αποδώσουν. Τον έχουν όμως τα ισπανικά, τα ουαλικά, τα αγγλικά, τα αλβανικά -καθώς και τα αραβικά. Και βέβαια τα Ισλανδικά, που χρησιμοποιούνε και ειδικά το γράμμα ð. Γάλλοι και Γερμανοί μπορεί να καταφύγουν στο z όταν έχουν να προφέρουν το δ, ενώ στα ελληνικά ο αρχετυπικός ξένος λέει «ντεν καταλαβαίνει».

Η αρχαία λέξη «δέλτος», που τη χρησιμοποιούμε σε λόγιο ύφος (π.χ. «το όνομά του θα γραφεί με χρυσά γράμματα στις δέλτους….» και γύρευε για ποιον σκερβελέ το λέμε) και η κοινότατη λέξη «δελτίο» που προέρχεται από αυτήν είναι αβέβαιης ετυμολογίας, αλλά δεν αποκλείεται να είναι και αυτη σημιτικό δάνειο, όπως και το δέλτα.

Πάντως, στα ελληνικά η λέξη «δέλτα» πέρα από την ονομασία του γράμματος, δεν άργησε να προσλάβει και άλλες σημασίες, ονοματίζοντας αντικείμενα που έχουν τριγωνικό σχήμα, με πρώτο και καλύτερο το δέλτα των ποταμών, την τριγωνικού σχήματος έκταση στις εκβολές τους, ιδίως στους μεγάλους ποταμούς, σαν τον Νείλο ή τον Δούναβη. Ο Ηρόδοτος πρώτος, περιγράφοντας τον Νείλο, αναφέρει «το καλεόμενον Δέλτα». Ο Ηρόδοτος δεν χρησιμοποιεί το Δέλτα ως τεχνικό όρο αλλά ως συγκεκριμένο τοπωνύμιο για τον Νείλο, και ως όρος για τα ποτάμια γενικώς εμφανίζεται αργότερα, στο έργο του Στράβωνα όταν μιλά για τον Ινδό ποταμό και αναφέρει τον Ὀνησίκριτο (“καλεί δε την νήσον δέλτα”).

Να αναφέρουμε ακόμα τον δελτοειδή μυ, κάπου στον ώμο, την εταιρεία γαλακτοκομικών Δέλτα, τις σχολές Δέλτα, την αμερικανική αεροπορική εταιρεία Delta και την Πηνελόπη Δέλτα. Η Πηνελόπη ήταν το γένος Μπενάκη, Δέλτα είναι το επώνυμο του άντρα της, του φαναριώτη Στέφανου Δέλτα. Νόμιζα ότι ο άνθρωπος λεγόταν Δέλτας στην ονομαστική, αλλά βλέπω στη Βικιπαίδεια να τον γράφουν «Στέφανος Δέλτα». Ο Στέφανος Δέλτα ήταν ιδρυτής του Κολεγίου Αθηνών και σύμφωνα με ανυπόστατες φήμες άφησε μυστική διαθήκη στην οποία ορίζει να απολύονται οι καθηγητές που πιάνουν απογόνους του να αντιγράφουν. Υπάρχει και ο μουσικός Μιχάλης Δέλτα, αλλά αυτό νομίζω πως είναι ψευδώνυμο.

Μετά τον Καλλικράτη, υπάρχει και δήμος Δέλτα, στη Θεσσαλονίκη, με πρωτεύουσα τη Σίνδο. Υποθέτω πως εννοείται το δέλτα του Αξιού.

Κάκιστη φήμη απέκτησαν τα τελευταία χρόνια, πριν τους διαλύσει η κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ, οι αστυνομικοί της Ομάδας Δέλτα ή Δελτάδες, με ιδιαίτερες επιδόσεις στην άγρια καταστολή διαδηλώσεων. Νομίζω πως στη δική τους περίπτωση, το Δ είναι ακρώνυμο, άρα ΔΕΛΤΑ: Δύναμη ΕΛέγχου Ταχείας Αντίδρασης. Το ίδιο ισχύει και με τη γαλακτοβιομηχανία ΔΕΛΤΑ: Δασκαλόπουλος ΕΛληνικά Τυροκομικά Αγαθά.

Σημαντική παρουσία έχει το Δ και στις επιστήμες, όπου συμβολίζει τη διαφορά, και την αλλαγή κάποιας ποσότητας (π.χ. Δx) ενώ στα μαθηματικά του γυμνασίου θα θυμόμαστε ότι συμβολίζει τη διακρίνουσα στις δευτεροβάθμιες εξισώσεις. Εκτός από το Δ υπάρχει και το ανεστραμμένο Δ, που λέγεται «ανάδελτα» (nabla) και που σε μιαν άλλη ζωή ήξερα τι είναι, όχι όμως τώρα πια.

Τέλος, στη Λυσιστράτη του Αριστοφάνη, η Λυσιστράτη εξηγεί στις συντρόφισσές της: «κἀν τοῖς χιτωνίοισι τοῖς Ἀμοργίνοις γυμναὶ παρίοιμεν δέλτα παρατετιλμέναι», που ο Πολύβιος Δημητρακόπουλος το μεταφράζει «κι αν στα πουκαμισάκια μας αυτά τ’ αμοργινά, αφήσουμε τα σώματα να φαίνονται γυμνά, και το κουρέψουμε κι αυτό». Αυτό; Ποιο αυτό; Ο Ταχτσής στη δική του μετάφραση, σε πεζό, το αποδίδει «κάνουμε αποτρίχωση εκεί που ξέρεις», οπότε ξέρετε τι εννοεί. Η σημασία διατηρείται και στα καλιαρντά, χωρίς ανάγκη για ανάδελτα, πράγμα που αποδεικνύει, θαρρώ, τη συνέχεια της φυλής και της γλώσσας.

Αλλά αυτό το καινούργιο Δέλτα, της κορονοπαραλλαγής, μας τρομάζει. Διότι είναι πολύ πιο μεταδοτική η παραλλαγή αυτή από τις προηγούμενες, και προσβάλλει πλέον και εμβολιασμένους, οι οποίοι μπορούν να τη μεταδώσουν.

Προχτές κιόλας συζητούσαμε μια μελέτη, που την αξιοποιούν (και) οι εμβολιοσκεπτικιστές, που δείχνει ότι οι εμβολιασμένοι που προσβάλλονται από τη Δέλτα έχουν ίδιο ιικό φορτίο με τους ανεμβολίαστους. Πέρα από το γεγονός ότι η συγκεκριμένη μελέτη δεν έχει περάσει ακόμα από αξιολόγηση ομοτίμων (peer review, που λέει και ο κ. Μπαμπινιώτης), όσοι συμπεραίνουν ότι «άρα, το εμβόλιο είναι άχρηστο» παραβλέπουν το πολύ σημαντικό, ότι οι εμβολιασμένοι κολλάνε μεν αλλά σαφώς πιο δύσκολα: The researchers stressed that vaccination still offers good protection against catching the disease in the first place…, ενώ επίσης δεν μεταφέρουν το (ίδιο, όπως είπαμε) ιικό φορτίο για το ίδιο χρονικό διάστημα.

Οπότε, ενώ πράγματι δεν πρέπει οι εμβολιασμένοι να θεωρήσουν ότι το εμβόλιο τούς απαλλάσσει από κάθε φροντίδα και κάθε περιορισμό (όπως άστοχα υποσχέθηκαν πολλές κυβερνήσεις, και η δική μας, θέλοντας να παρακινήσουν τους πολίτες τους να εμβολιαστούν), η ανάγκη να εμβολιαστούν όσοι δεν έχουν εμβολιαστεί, και ιδίως οι πιο ηλικιωμένοι, παραμένει οξεία.

(Και όχι μόνο οι πιο ηλικιωμένοι -ο καθένας πάνω από 40, σαφώς. Και οι κάτω των 40, αν δεν θέλουν να ρισκάρουν το ενδεχόμενο να τους αφήσει κάποιο μόνιμο πρόβλημα υγείας ο κόβιντ).

Αλλά εδώ το άδικο κοινωνικό σύστημα στο οποίο ζούμε δείχνει τα δόντια του. Διότι μπορεί οι πλούσιες χώρες να έχουν πετύχει ικανοποιητικά ποσοστά εμβολιασμού και να σκέφτονται τώρα την τρίτη δόση, αλλά οι φτωχότερες χώρες, που έχουν πληθυσμό πολλαπλάσιο και νεανικό, έχουν χαμηλότατη εμβολιαστική κάλυψη.

Και τι μας νοιάζει; θα πει κάποιος αναίσθητος. Μας νοιάζει έτσι κι αλλιώς, γιατί είναι άνθρωποι. Και σένα θα έπρεπε να σε ανησυχεί, διότι δεν ζουμε σε νησί (εκτός από όσους ζουν στην Ωκεανία). Και οι χώρες με μεγάλο ποσοστό μη εμβολιασμένων αποτελούν εργαστήριο νέων μεταλλάξεων.

Δεν θα ήθελα του χρόνου τέτοιες μέρες να γράψω άρθρο για το Π ή για το Φ που μας τρομάζει…

 

 

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *