cf84ceb9 ceb5ceafceb4cebfcf85cf82 ceb4cf8ecf81ceb1 ceb8ceb1 cebaceaccebdceb5cf84ceb5 cf83cf84ceb9cf82 ceb3ceb9cebfcf81cf84ceadcf82

doroΠαρά την πανδημία και το φάσμα της Όμικρον που κρέμεται πάνω από το κεφάλι μας, παρά την ακρίβεια που έχει στείλει τις τιμές στα ύψη και απειλεί με εκτροχιασμό τον οικογενειακό προϋπολογισμό μας, στις γιορτές θα κάνουμε δώρα.

Το ιστολόγιο έχει καθιερώσει το έθιμο να δημοσιεύει ένα βιβλιοφιλικό άρθρο τον Δεκέμβρη, ακριβώς με θέμα τα βιβλία που μπορούμε να κάνουμε δώρο (και στον εαυτό μας) στις γιορτές -το αντίστοιχο φετινό άρθρο δημοσιεύτηκε πριν από καμιά δεκαριά μέρες. Η προτίμηση λοιπόν του ιστολογίου είναι σαφής, όπως και η απάντηση στην ερώτηση του τίτλου.

Όμως, εμείς εδώ λεξιλογούμε. Και το περίεργο είναι πως τόσα χρόνια, μια και τα φετινά θα είναι, αν θέλετε το πιστεύετε, τα δέκατα τρίτα ιστολογημένα μας Χριστούγεννα, δεν έχουμε λεξιλογήσει για το δώρο. Σπεύδω λοιπόν να επανορθώσω, με το σημερινό άρθρο.

Το δώρο λοιπόν, που είναι κάτι που δίνουμε εκούσια, χωρίς απαίτηση ανταλλάγματος, αμοιβής ή ανταπόδοσης. Κάτι που το χαρίζουμε, σε ένδειξη φιλίας, αγάπης, τιμής ή εύνοιας, σε κάποιον άλλον για μια συγκεκριμένη αφορμή, π.χ. επέτειο ή γιορτή -όπως τώρα.

Το δώρο, ως δώρον, είναι λέξη αρχαία -πανάρχαιη πιο σωστά, αφού το βρίσκουμε και στη Γραμμική Β’ (do-ra στον πληθυντικό). Το βρισκουμε και στον Όμηρο, ας πούμε «αγλαά δώρα» στον καβγά Αγαμέμνονα και Αχιλλέα στο Α της Ιλιάδας (Α213, δώρα ατίμητα το μεταφράζει ο Πολυλάς). Οι σημασίες της αρχαίας λέξης περίπου ίδιες με τις σημερινές, συν την τελετουργική προσφορά στους θεούς. Να σημειώσουμε ότι στους Αττικούς ρήτορες η λέξη «δώρα» συχνά σήμαινε τη δωροληψία, κι έτσι «δώρων γραφή» ήταν η καταγγελία για αξιωματούχο που δωροδοκήθηκε ενώ «δώρων ὀφλεῖν» σήμαινε ότι κάποιος βρέθηκε ένοχος δωροληψίας. Δώρον του ποταμού αποκαλούσε ο Ηρόδοτος την Αίγυπτο, του Νείλου βέβαια.

Να σημειώσουμε πάντως ότι στην κλασική αρχαιότητα “δωροδοκώ” σήμαινε “δέχομαι να εξαγοραστώ με δώρα, διαφθείρομαι” και δωροδόκος ήταν ο χρηματιζόμενος, ο δωρολήπτης· για παράδειγμα στο “Περί στεφάνου” ο Δημοσθένης όταν λέει “τῶν μὲν ἐν τῷ πολιτεύεσθαι καὶ πράττειν δωροδοκούντων καὶ διαφθειρομένων ἐπὶ χρήμασι” εννοεί δωροδοκούμενους. Ωστόσο, ήδη από την ελληνιστική περίοδο η σημασία αντιστράφηκε στη σημερινή.

Συνεχίζοντας τη διαδρομή της λέξης, σημειώνουμε στα χριστιανικά χρόνια τα Άγια Δώρα ή Τίμια Δώρα, που είναι ο άρτος και ο οίνος στο μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας. Από τα μεσαιωνικά χρόνια έχουμε το επίρρημα «δωριανά», που σημαίνει «δωρεάν» αλλά και «μάταια, άσκοπα», ας πούμε «μη μόσης το όνομα του Κύριου του Θεού σου δωριανά», όπως είναι η μετάφραση της τρίτης εντολής στην καθομιλουμένη της εποχής.

Από τα αρχαία έχουμε και τη φράση «δώρον άδωρον», που τη λέμε για κάτι που προσφέρεται άκαιρα, όταν πια δεν είναι χρήσιμο (ή ίσως είναι και επιζήμιο) π.χ. όταν επιτέλους εγκρίθηκε το δάνειο ήταν δώρον άδωρο γιατί είχε ήδη χάσει όλους τους πελάτες του. Η φράση είναι από τον Αίαντα του Σοφοκλή, όπου καταγράφεται ως παροιμία (δείτε εδώ το άρθρο μας).

Και πάλι από την αρχαιότητα, το «φοβού τους Δαναούς και δώρα φέροντας» μια ρήση που, όπως έχουμε ξαναγράψει, δεν είναι αρχαία ελληνική αλλά κατασκευή της καθαρεύουσας, του 19ου αιώνα, μετάφραση απο τα λατινικά. Η αντίστοιχη λατινική ρήση είναι Timeo Danaos et dona ferentes (ή ferentis σε άλλα χειρόγραφα) και είναι στίχος από την Αινειάδα του Βιργίλιου, από το 2ο βιβλίο (ΙΙ.49). Στην Αινειαδα τα λογια αυτά τα λέει ο Λαοκόων, ο ιερέας που επιχείρησε να πείσει τους άλλους Τρώες να μην βάλουν μέσα στα τείχη τον Δούρειο Ίππο -μάταια όμως.

Όπως επίσης έχουμε πει, στη λατινικη φράση Timeo Danaos et dona ferentes το Timeo δεν είναι προστακτική αλλά πρώτο πρόσωπο της οριστικής: Φοβούμαι. Γιατί το «φοβούμαι» μετατράπηκε σε «φοβού»; Δεν εχω οριστική απαντηση, αλλά μπορώ να κάνω δύο υποθέσεις. Αφενός, ο συγκεκομμένος τύπος δίνει ρυθμικότερη φράση: Φοβού τους Δαναούς και δώρα φέροντας. Αφετερου, σε πρώτο πρόσωπο η φράση δεν ειναι διδακτική. Η προστακτική ταιριάζει στη διατύπωση των γνωμικών. Άλλωστε, και στα αγγλικά η φράση έγινε γνωμικό σε προστακτική διατυπωμένο: Beware of Greeks bearing gifts, εξού και η έκφραση Greek gift για δώρο που κρύβει κακό σκοπό -και από εκεί θα πάμε στα οσα κατά καιρους αρνητικά έχουν ειπωθεί για τους Έλληνες, αλλά δεν θέλω να ξεστρατίσει εκεί η συζήτηση (δείτε πάντως για τον Θεόδωρο Άπουλο).

Συνώνυμα του δώρου, λαϊκότερα βεβαίως, είναι ο μποναμάς ή μπουναμάς, πιο πολύ φιλοδώρημα, δάνειο από το βενετικό buonaman «φιλοδώρημα», κατά λέξη «καλό χέρι». Έχουμε επίσης το πεσκέσι, που λέγεται ή λεγόταν κυρίως για τα ποτά ή φαγώσιμα που φέρνει μαζί του για δώρο κάποιος που επισκέπτεται άλλους π.χ. ο κουμπάρος από το χωριό. Είναι δάνειο απο το τουρκικό peşkeş, και λέγεται και ως αντίφραση, ειρωνικά, για κάτι δυσάρεστο που μας φέρνει κάποιος. Να βάλουμε στα συνώνυμα και το ρεγάλο, που είναι, σύμφωνα με το λεξικό, «χρηματικό ποσό που δίνει κάποιος σε άλλον από ευχαρίστηση για εξυπηρέτηση που του πρόσφερε· φιλοδώρημα». Δάνειο από τα ιταλικά, λέει το ΛΚΝ, regalo, περιέργως ο Μπαμπινιώτης το δίνει από τα ισπανικά, που δεν είναι πολύ πιθανό αφού δεν είχαμε πολλές άμεσες επαφές. Σε κάθε περίπτωση, η λέξη ανάγεται στο λατιν. regalis, βασιλικός, λεγόταν αρχικά δηλαδή για βασιλικά δώρα.

Το φιλοδώρημα το λέγαμε παλιότερα και πουρμπουάρ, που είναι βέβαια μεταφορά του γαλλικού pour boire, για να πιεις κάτι δηλαδή. Tις τελευταίες δεκαετίες, με την αυξημένη επιρροή της αγγλικής, ακούγεται όλο και περισσότερο το «τιπ», για το φιλοδώρημα που αφήνει κανείς σε εστιατόρια ας πούμε. Το αγγλικό tip προέρχεται μάλλον από την αργκό των λωποδυτών, λέει το λεξικό. Σύμφωνα με μια πολύ διαδεδομένη παρετυμολογία, πρόκειται για ακρώνυμο, από τις λέξεις To insure promptitude, «για να εξασφαλίσει άμεση εξυπηρέτηση» -αλλά αυτή η ευφάνταστη θεωρία δεν έχει βάση. Όμως, έχουμε άρθρο για το πουρμπουάρ, και μάλιστα φετινό.

Από το φιλοδώρημα ή το ρεγάλο θα μπορούσαμε να διολισθήσουμε στο μπαξίσι και να συνεχίσουμε τον κατήφορο προς το κωλόκουρο ή τη μίζα ή το φακελάκι, αλλά αυτά τα έχουμε αναφέρει ξανά, και τέλος πάντων δεν είναι της περίστασης.

Το δώρο δίνει χαρά όταν το παίρνεις αλλά κι όταν το προσφέρεις. Η άδολη χαρά του μικρού παιδιού που παίρνει δώρο (όπως και η προσμονή του για το δώρο, πριν έρθει) είναι από τα πιο όμορφα συναισθήματα -είτε τα δοκιμάζεις είτε τα βλέπεις. Όσοι είστε τυχεροί να έχετε ακόμα μικρά παιδιά στην άμεση οικογένειά σας, δικά σας ή εγγόνια, να τους κάνετε δώρα!

Yστερόγραφο: Θυμίζω και πάλι την ψηφοφορία για τη Λέξη της Χρονιάς, στην ωραιότατη ειδική μας σελίδα.

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *