cf83cf84cebf cf86cebfcf8dcf81cebdcebf

koumianosΠροχτές κάηκε η Βαρυμπόμπη, χτες η Εύβοια, αλλά και η αρχαία Ολυμπία, σήμερα ελπίζω να μην τριτώσει το κακό. Μπήκε άσκημα ο Αύγουστος, με σαραντάρια και σαρανταπεντάρια, και ευτυχώς που ως τώρα οι άνεμοι δεν ήταν δυνατοί αλλιώς οι καταστροφές θα ήταν ανυπολόγιστες. (Η καταπληκτική φωτογραφία που κοσμεί το άρθρο, του Κοσμά Κουμιανού, είναι από τη φωτιά της Βαρυμπόμπης).

Το καλό είναι που δεν θρηνήσαμε (ως τώρα που γράφω αυτές τις γραμμές) ανθρώπινες ζωές, αλλά οι καταστροφές από τις πυρκαγιές είναι πολύ μεγάλες -κυρίως στο περιβάλλον, που δεν αποκατασταίνεται τόσο γρήγορα.

Να το πάρουμε απόφαση πως η κλιματική αλλαγή έχει έρθει και πως δεν θα μας αρέσει; Πως τέτοια και χειρότερα ακραία καιρικά φαινόμενα θα βλέπουμε όλο και συχνότερα και παντού; Διότι βέβαια πυρκαγιές μαίνονται και στη γειτονική Τουρκία, και στην Ιταλία, και νωρίτερα στην Καλιφόρνια, και στην Αυστραλία, όπως και στην Ιβηρική. Πλημμύρες χτύπησαν πριν από λίγες βδομάδες στη Γερμανία και στο Βέλγιο.

Αλλά εμείς εδώ δεν κλιματολογούμε, όσο κι αν στα σχόλιά σας είμαι βέβαιος πως θα θίξετε το ζήτημα της αλλαγής του κλίματος. Εμείς εδώ λεξιλογούμε.

Σε πολλούς τίτλους ειδησεογραφικών άρθρων είδα το κλισέ της πυρινης κόλασης, συνηθισμένο κάθε φορά που έχουμε μεγάλη πυρκαγιά, όπως και τον πύρινο κλοιό, αλλά πρόσεξα επίσης ένα χτεσινό άρθρο με τίτλο «Τοξικός φούρνος η Αττική» μαζί με τις συμβουλές του Αστεροσκοπείου προς τους πολίτες να μείνουν μέσα έχοντας κλείσει πόρτες και παράθυρα. Όμως και τις προηγούμενες μέρες, όταν το πρόβλημά μας ήταν μονάχα ο καύσωνας (εντάξει, και η πανδημία) κάμποσα άρθρα προανάγγειλαν ότι θα μπει «σε φούρνο» η χώρα.

Οπότε, είπα σήμερα να λεξιλογήσω για τον φούρνο.

Ο φούρνος είναι λέξη δάνεια, αλλά είναι δανειο παλιό, από τα λατινικά, furnus, ήδη από τον 1ο αιώνα μ.Χ. Στην κλασική αρχαιότητα δεν ήξεραν τη λέξη, έλεγαν «ιπνός», έλεγαν και κάμινος. Εξηγεί ο γραμματικός Ερωτιανός: «ἰπνοῦ· καμίνου, οἱ δὲ φούρνου. καὶ γὰρ ὁ φοῦρνος ἰπνὸς λέγεται…» -από το οποίο εγώ καταλαβαίνω ότι τότε που τα έγραφε, τον 1ο αιώνα, η κλασική λέξη (ιπνός) κόντευε να ξεχαστεί. Και ο Ήρωνας ο μεγάλος εφευρέτης έχει στα Στερεομετρικά του ένα κεφάλαιο «Μέτρησις φούρνου».

Και φουρνίτης άρτος το φουρνιστό ψωμί, όπως σε μια συμβουλή του Γαληνού: Δίδου φουρνίτου ἄρτου μετὰ ἰσχάδων ἱκανῶν φαγεῖν -με ξερά σύκα.

Και ο φούρναρης δάνειο είναι, από το furnarius, που έγινε φουρνάριος στην αρχή, μετά φουρνάρης και τελικά φούρναρης. Στις βυζαντινές νομικές συλλογές βρίσκω να αναπτύσσεται ως πρόβλημα η υπόθεση όπου κάποιος νοικιάζει «αρτοκοπείον» και ο «φουρνάριος» αποκοιμάται με αποτέλεσμα να πιάσει φωτιά και να κάψει το αρτοκοπείο.

Στα παλιά αγροτικά σπίτια ο φούρνος βρισκόταν έξω, στην αυλή, ένα θολωτό κτίσμα με μεγάλο στόμιο, τον καιρό που το κάθε σπίτι έψηνε το ψωμί του. Στα νεότερα χρόνια, ο φούρνος μπήκε μέσα στο σπίτι, πιο πρόσφατα ως οικιακή συσκευή ή τμήμα συσκευής, ενώ ακόμα πιο πρόσφατα επανάσταση στις μαγειρικές συνήθειες έφερε ο φούρνος μικροκυμάτων, που ζεσταίνει πολύ γρήγορα έτοιμο φαγητό.

Και ενώ ο φούρνος μπήκε μέσα στο σπίτι, η λέξη δηλώνει επίσης το κατάστημα που πουλάει ψωμί και αρτοσκευάσματα, αλλά και ψήνει φαγητά για λογαριασμό των πελατών, που τα πηγαίνουν στο ταψί -αυτό ήταν κάτι πολύ συνηθισμένο παλιότερα, αλλά έχει υποχωρήσει αισθητά τις τελευταίες δεκαετίες.

Οι φούρνοι τα τελευταία χρόνια είναι συχνά αλυσίδες και μεγάλο μερίδιο του τζίρου τους έρχεται από τους καφέδες που πουλάνε, είτε πακέτο είτε σε τραπεζάκια έξω, ενώ πολύ διαδεδομένη είναι η αγγλική επιγραφή BAKERY ή κάτι ανάλογο.

Υπάρχουν βέβαια και οι φούρνοι βαφής αυτοκινήτων, ας τους αναφέρουμε απλώς σαν μια ειδική περίπτωση. Το κοινό στοιχείο εδώ είναι η πολύ ψηλή θερμοκρασία. Να αναφέρουμε και τη φουρνιστή ξυλεία, που έχει περάσει από κλίβανο.

Η λατινική λέξη έχει περάσει σε πολλές νεότερες ευρωπαϊκές γλώσσες: forno στα ιταλικά, απ’ όπου πήραμε και εμείς το φουρνέλο, από το fornello, κατά λέξη «φουρνάκι». Στα ισπανικά με την κλασική τροπή του f σε h έγινε horno, ενώ στα γαλλικά είναι four, και να θυμηθούμε τα βουτήματα που λέγονται πτι φουρ (petits fours) κατά λέξη «μικροί φούρνοι» -οπότε να συμπεράνουμε πως το φουρνέλο είναι περίπου συνώνυμο με τα πτι φουρ; Στα αγγλικά ο φούρνος είναι oven αλλά υπάρχει σε διάφορες χρήσεις και ο furnace.

Την ποσότητα προϊόντων που χωράει ένας φούρνος -ή που βάζει ο φούρναρης στον φούρνο-, ας πούμε φρατζόλες ψωμί ή κουλουράκια ή ό,τι άλλο, τη λέμε φουρνιά, αλλά η λέξη έχει πάρει μεταφορικές σημασίες επίσης, αφού δηλώνει ομάδα ανθρώπων που καταφθάνουν μαζί, και λέμε ότι έφτασαν οι πρώτες φουρνιές τουριστών ή ότι η καινούργια φουρνιά νεοσυλλέκτων έχει πολλούς πτυχιούχους ή ότι οι πρόσφυγες έρχονται φουρνιές-φουρνιές.

Στη φρασεολογία μας ο φούρνος, αναμενόμενα, έχει αισθητή παρουσία. Όταν συμβεί κάτι εντελώς αναπάντεχο, συνήθως ευχάριστο, ή όταν δεχτούμε απρόσμενη αλλ’ ευχάριστη επίσκεψη, λέμε «κάποιος φούρνος γκρεμίστηκε» (ή «θα γκρεμίστηκε»). Γράφει κάπου ο Σουρής: «Ο βασιλεύς Γεώργιος ν’ αφήσει το ραχάτι … ή κάποιος φούρνος χάλασε ή θα συμβαίνει κάτι» (τον Γεώργιο τον σατίριζαν συχνά, όσο τολμούσαν δηλαδή, για την απραξία του και τις πολλές διακοπές που έκανε). Ασφαλώς κάποιος ξεχασμένος μύθος κρύβεται πίσω από τη φράση, αλλά δεν ξέρω ποιος.

Μια άλλη διαδεδομένη φράση είναι «φούρνος μην καπνίσει» που ισοδυναμεί περίπου με το αρχαίο «γαία πυρί μειχθήτω». Δηλώνει πλήρη αδιαφορία για το τι (κακό) θα συμβεί και συνήθως λέγεται για όσα συμβούν μετά τον θάνατό μας. Λέει ένας ήρωας του Παρορίτη: «Να πεθάνω εγώ για να ζήσουνε καλά τα παιδιά μου και τ’ αγγόνια μου; Αμ δε σφάξανε. Εγώ θέλω να ζήσω καλά. Άμα πεθάνω εγώ, φούρνος μην καπνίσει».

Και όταν μας δίνουν αντικρουόμενες συμβουλές λέμε «σαν τον φούρνο του Χότζα», φράση που έχει την καταγωγή της σε ευτράπελη ιστορία που μας τη θυμίζει το ιστολόγιο της Αόρατης Μελάνης.

Να πούμε και μερικές λιγότερο γνωστές εκφράσεις με φούρνο.

* Τάζει φούρνους με καρβέλια, μια λιγότερο διαδεδομένη (αν και πιο λογική) παραλλαγή της «τάζει λαγούς με πετραχήλια».

* Από κρύο φούρνο βγάζει ζεστό ψωμί -«επί ικανοτάτων» εξηγεί ο Ν. Πολίτης

* Φούρνο βλέπει, κάστρο λέγει -«επί των μεγαλοποιούντων τα πράγματα», πάλι ο Πολίτης.

Τέλος, μια ωραία έκφραση διασώζει ο Παπαδιαμάντης: είναι αποκαής ο φούρνος ή σκέτο «είναι αποκαής». Όπως εξηγεί ο Γ. Ρήγας, ο φούρνος, ύστερα από την πυράκτωσή του, όταν αρχίζει να κρυώνει, λέγεται «αποκαής». Όταν ο φούρνος είναι αποκαής, με ελάχιστη ποσότητα καύσιμης ύλης πυρακτώνεται πάλι.

Παρομοίως, ο μέθυσος που δεν έχει ακόμα ξεμεθύσει εντελώς και με ελάχιστο ποτό μεθάει ξανά, λέγεται «αποκαής». Στους Χαλασοχώρηδες: Είχε προσαχθή το πρωί, φορών την κοκκίνην σκούφιαν του «αποκαής» ακόμη από την εσπερινήν κραιπάλην, και δεν εχρειάσθη περισσότερον από δύο μαστίχας δια να μεθύση εντελώς.

Αυτά με τα λεξιλογικά του φούρνου, ελπίζοντας να μη συνεχιστεί το κακό με τον καύσωνα και τις πυρκαγιές.

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *