cf83cf84cebfcebd ceafcf83cebaceb9cebf cf84cf89cebd cebfcebccf80cf81ceb5cebbcf8ecebd ceb5cf80ceaf cf84cf89cebd cebeceb1cf80cebbcf89cf83

Το σημερινό άρθρο δεν θα είναι δικό μου, θα αναδημοσιεύσω ένα πρόσφατο άρθρο του φίλου Γιάννη Χάρη από την Εφημερίδα των Συντακτών, το οποίο εξετάζει μερικές δυσκολοχώνευτες γενικές πληθυντικού και κάνει και ορισμένες άλλες εύστοχες παρατηρήσεις για την εξέλιξη της γλώσσας.

Η αναδημοσίευση δεν γίνεται για να γλιτώσω για μια μέρα το γράψιμο του άρθρου. Το θέμα μας ενδιαφέρει πολύ και μας έχει απασχολήσει κι άλλες φορές στο ιστολόγιο και οι απόψεις του Χάρη δεν διαφέρουν από τις δικές μου Στο τέλος, πάντως, θα πω και μερικά δικά μου.

Προς το παρόν, ο λόγος στον Γιάννη Χάρη -η εικόνα προέρχεται επίσης από την ΕφΣυν:

ompreles

Στον ίσκιο των ομπρελών, επί των ξαπλωστρών

Υπέροχος Μποστ; Οχι. Τρέχοντα νεοελληνικά. Και λέω νεοελληνικά, και όχι γενικώς ελληνικά, όχι σε αντιδιαστολή με τα αρχαία ελληνικά ή άλλα, μεσαιωνικά φερειπείν, αλλά επειδή είναι ακριβώς νεοελληνικά. Τελευταίας εσοδείας.

Εδώ πλημμύρισε όλη η χώρα, κι εγώ μιλάω για άραγμα στον ίσκιο ομπρελών, επί των ξαπλωστρών; Ε, όσο να μεγαλώσουν τα αειθαλή πλατάνια του Άρχοντα Φαντασμένου, οπότε και θα ζούμε την απόλυτη νιρβάνα, κάτω απ’ τα βαθύσκιωτα πλατάνια της Πανεπιστημίου, ας περιοριστούμε στις ομπρέλες και τις ξαπλώστρες που μόλις αφήσαμε, πριν από έναν μόλις μήνα.

Και τώρα αναρωτιέμαι σαν πόσο να ξένισαν ώς εδώ οι γενικές «των ομπρελών» και «των ξαπλωστρών». Το «ομπρελών» πάντως το δέχεται ο διορθωτής του υπολογιστή, άρα, ας πούμε, δόκιμο, σωστό, ενώ το «ξαπλωστρών» το κοκκινίζει, άρα αδόκιμο, λάθος. Οντως, κοιτάζω στο γκουγκλ, 1.300.000 «των ομπρελών», 26.500 «των ξαπλωστρών».

Τα τελευταία λοιπόν καλοκαίρια διαβάζω ότι «μαίνεται ο πόλεμος των ομπρελών και των ξαπλωστρών». Φέτος και πέρσι, μάλιστα, με τα μέτρα για τον κορονοϊό, στην ημερήσια διάταξη ήταν η «απόσταση μεταξύ των ξαπλωστρών»· και όχι, αμέσως αμέσως, η «απόσταση ανάμεσα στις ξαπλώστρες».

Ή, το πλαστό παράδειγμα του τίτλου μου θα μπορούσε κάλλιστα να είναι: «στον ίσκιο της ομπρέλας, πάνω στην ξαπλώστρα», οπότε θα αποφεύγαμε τουλάχιστον τη γενική του πληθυντικού –ο οποίος, παρεμπιπτόντως, συχνά είναι αδόκιμος, ή πάντως άσκοπος, από τα άσκοπα δάνεια: «θα ζήσουμε μαζί το υπόλοιπο των ζωών μας», αντί για «την υπόλοιπη ζωή μας» (= for the rest of our lives βεβαίως)!

⌦ Το παιχνίδι με τη γενική, γενικότερα, μοιάζει να έχει οριστικά χαθεί. Δηλαδή, στο συχνό: «Ο δήμος έδωσε άδεια για την τοποθέτηση ομπρελών και ξαπλωστρών…» έχει χαθεί το παιχνίδι για την –ομαλότερη στη δημοτική– ρηματική έκφραση, αντί για την άκαμπτη ονοματική, που συνεπάγεται και αλλεπάλληλες, κάποτε, γενικές. Εδώ, ο δήμος θα μπορούσε να δώσει άδεια όχι για την τοποθέτηση…, αλλά για να τοποθετηθούν ομπρέλες και ξαπλώστρες.

Εχει χαθεί, έχει ατονήσει, δεν υπάρχει ο σχετικός προβληματισμός, η τάση να αποφεύγουμε τη γενική (ιδού, λ.χ., σήμερα η επικρατέστερη σύνταξη είναι «η τάση αποφυγής της γενικής»). Γιατί όταν επισήμαινε κανείς ότι στη δημοτική αποφεύγεται η γενική, γιατί είναι δύσκαμπτη, ότι στη δημοτική προτιμάται η αναλυτική σύνταξη αντί για τη συνθετική κ.ο.κ., αυτή η οδηγία, ας την πω, ακουγόταν, υποσυνείδητα προφανώς, σαν διαταγή, και ξεσήκωνε τον ανυπότακτο χαρακτήρα του Ελληνος του οποίου ο τράχηλος ζυγόν δεν υποφέρει, του Νεοέλληνος που αντιδρά ακόμα και στον όρο «δημοτική», και επαναστατεί απέναντι σε ό,τι συνδέεται με αυτήν.

Ολο και εδραιώνεται λοιπόν η γενική, όχι μόνο με την ονοματική σύνταξη, αλλά και παντού αλλού, ακόμα και εκεί που θα μπορούσε κάλλιστα να αποφευχθεί. Χαρακτηριστικό το απολύτως κοινολεκτούμενο από καιρό στους ηθοποιούς: «κατά τη διάρκεια (ή στη διάρκεια) των προβών», αντί, πολύ απλά: «στις πρόβες».

Ετσι:

▶ τόνισε την ανάγκη προστασίας της πανίδας των υγροτοπικών περιοχών = 4 γενικές, αντί για 2: τόνισε την ανάγκη να προστατευτεί η πανίδα των υγροτοπικών περιοχών·

▶ ο φωτισμός μπορεί να αποσκοπεί στην ανάδειξη του αρχαιολογικού χώρου, αλλά ταυτόχρονα αποτελεί και παράγοντα αποπροσανατολισμού της μεταναστευτικής ορνιθοπανίδας και δυσχέρανσης της κίνησης της τοπικής ορνιθοπανίδας = ο φωτισμός μπορεί να έχει σκοπό να αναδείξει τον αρχαιολογικό χώρο, αλλά ταυτόχρονα αποπροσανατολίζει… και δυσχεραίνει την κίνηση της τοπικής ορνιθοπανίδας = 9 γενικές αντί για 2!

▶ επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται σε πωλήσεις […] κονσολών παιχνιδιών = που πουλάνε… κτλ.

▶ η αποθεραπεία του πηγαίνει καλύτερα των προσδοκιών· και άλλο: η πορεία της αποθεραπείας του Κιμ Τιλί εξελίσσεται καλύτερα των προσδοκιών…

▶ η διεκδίκηση νησιών και ξερών· ορίσαμε ραντεβού στις λίγες ώρες που μεσολαβούσαν των ταξιδιών του· απαλλάσσεται όλων των βαριδιών· ιδιοποιείτο (!) της περιουσίας τους…

⌦ Μια βασική ιδεοληψία, υπόρρητη έστω, ότι η Μία και Μόνη όλα τα μπορεί, όλα τα φτιάχνει, οσοδήποτε κακόζηλα, ή αυθαίρετα λογιοπρεπή (με ρήματα που ποτέ δεν συντάσσονταν με γενική), αδόκιμα, ή σουρεαλιστικά:

▶ μάχονται των δουλειών και των ζωών τους / ο δίσκος του ευτύχησε υψηλών πωλήσεων.

Ας επιστρέψουμε όμως στην κανονικότητα, κατά το σύνθημα των ημερών. Δεν είναι πάντοτε εύκολο ή και εφικτό να αποφεύγεται η γενική, γενικά, η γενική πληθυντικού, ειδικότερα. Ομως η «τοποθέτηση καμερών» θα μπορούσε συχνά να είναι «τοποθέτηση κάμερας», και το να «απαγορεύεται η χρήση καμερών στα σχολεία [στο σχολείο!]», θα μπορούσε επίσης να είναι: «απαγορεύονται οι κάμερες στα σχολεία/στο σχολείο».

Ξανά μανά: ό,τι ξενίζει σήμερα, αν υιοθετηθεί από τη γλωσσική κοινότητα, αύριο θα είναι δόκιμο, σωστό, δεν θα ξενίζει πια κανέναν. Αλλά επίσης ξανά μανά: όταν μιλάμε για τη γλώσσα, μιλάμε για την κοινωνία, μιλάμε για μας.

Καλά τα λέει ο Γιάννης Χάρης, πιστεύω. Για το ειδικό θέμα της γενικής πληθυντικού των θηλυκών έχω γράψει ένα παλιότερο σημείωμα, που υπάρχει στον παλιό μου ιστότοπο και στο βιβλίο μου Γλώσσα μετ’ εμποδίων αλλά που, περιέργως, δεν το έχω δημοσιεύσει εδώ.

Στο σημείωμα εκείνο εξετάζω ορισμένες περιπτώσεις όπου η γενική οδηγεί ακόμα και σε παρανόηση, όταν ας πούμε διαβάζουμε για «επικοινωνία των πιστών» -και δεν εννοεί το ποίμνιο της εκκλησίας αλλά τις πίστες χιονοδρομικού κέντρου!- ή για «απολύμανση των πισινών» (ασχολίαστο). Παρομοίως, έχω δει γενικές όπως «άνθη λεμονιών», «τα φύλλα των φουντουκιών», «των φασολιών» που δεν εννοούν τα λεμόνια, τα φουντούκια και τα φασόλια αλλά τις λεμονιές, τις φουντουκιές και τις φασολιές! Στις περιπτώσεις αυτές η γενική πρέπει σαφώς ν’ αποφεύγεται ή να χρησιμοποιείται στον ενικό, αναλόγως.

Ωστόσο, όπως αναγνωρίζει κι ο ίδιος ο Γιάννης Χάρης, η γενική, παρά τα προβλήματά της, εδραιώνεται όλο και περισσότερο, ακόμα και εκεί όπου θα μπορούσε να αποφευχθεί, χέρι με χέρι με την ονοματική σύνταξη που επίσης εδραιώνεται σε βάρος της ρηματικής, έστω κι αν η δεύτερη δίνει σχεδόν πάντοτε σαφέστερο και πιο στρωτό κείμενο.

Ίσως βέβαια η σαφήνεια εδώ να μην είναι κάτι επιθυμητό. Διότι, ενώ συμφωνώ ότι η φράση «Ο δήμος έδωσε άδεια για την τοποθέτηση ομπρελών και ξαπλωστρών…» έχει ολοφάνερα ψεγάδια, και όχι μόνο επειδή τυχαίνει τα ουσιαστικά να είναι θηλυκού γένους, η ρηματική έκφραση, δηλαδή «ο δήμος έδωσε άδεια να τοποθετηθούν ομπρέλες και ξαπλώστρες», αν και σαφώς προτιμότερη, έχει ένα ελάττωμα, ότι σε αναγκάζει να σκεφτείς: να τοποθετηθούν ή να τοποθετούνται; Και επίσης, κάτι συχνά σημαντικό, προκαλεί το ερώτημα: ποιος θα τοποθετήσει;

Ενώ με την ονοματική σύνταξη, και τη συνακόλουθη γενική, γλιτώνεις από τον κόπο και από τα ερωτήματα…

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *