Μια και σύμφωνα με πολλούς ο καφές φραπέ, ο φραπές που λέμε, είναι το εθνικό μας ρόφημα, έχουμε έναν λόγο παραπάνω να μας ενδιαφέρει η ιστορία του. Κι όμως, το ιστολόγιο δεν είχε ως τώρα αφιερώσει άρθρο στο θέμα. Με το σημερινό μας άρθρο ερχόμαστε να καλύψουμε εν μέρει αυτό το κενό, να μη μας βρει η δωδεκαετία (που τη συμπληρώνουμε τον άλλο μήνα) με μια τόσο σοβαρή παράλειψη.

Ωστόσο, σπεύδω να σας προειδοποιήσω πως εγώ ελάχιστη δουλειά έχω κάνει στο σημερινό άρθρο. Στην πραγματικότητα, παρουσιάζω (αναπτυγμένα) τα όσα διαμείφθηκαν σε μια συζήτηση στο Τουίτερ και όσα είχαν ειπωθεί στο ιστολόγιό μας πριν από 8-9 χρόνια -σε σχόλια βεβαια, όχι σε ειδικό άρθρο.

Το έναυσμα για το άρθρο το πήρα από ένα τουίτ του Θείου Θανάση, που κατά συμπτωση γιορτάζει σήμερα. Ο Θείος Θανάσης (@theiosthanassis) είναι ένας καταπληκτικός αρχειοδίφης, με αστείρευτες γνώσεις (πιθανώς από μέσα) για τον ελληνικό κινηματογράφο, αλλά και για πολλά άλλα θέματα. Αν έχετε Τουίτερ, αξίζει να τον (παρ)ακολουθείτε -εδώ που τα λέμε, και δέκα λογαριασμούς μονάχα να ακολουθείτε στο Τουίτερ, ο Θανάσης αξίζει να είναι ένας από αυτούς.

Για πολύ κόσμο, η απάντηση στο ερώτημα του τίτλου είναι σαφής. Πολλοί έχουν ακούσει ή έχουν διαβάσει την ιστορία που ευρύτατα κυκλοφορεί, ότι τον φραπέ τον εφεύρε, ή τον επινοησε, κατά τύχη, ο Δημήτρης Βακόνδιος, τον Σεπτέμβριο του 1957, στη Διεθνή Έκθεση Θεσσαλονίκης.

Σύμφωνα με το άρθρο της ελληνικής Βικιπαίδειας:

Η δημιουργία του φραπέ ήταν τυχαία και συνέβη κατά τη διάρκεια της Διεθνούς Έκθεσης στη Θεσσαλονίκη το 1957. Ο αντιπρόσωπος της ελβετικής εταιρίας Nestlé στην Ελλάδα Γιάννης Δρίτσας παρουσίαζε ένα νέο προϊόν για παιδιά, ένα σοκολατούχο ρόφημα, που παρασκευαζόταν στιγμιαία αναμιγνύοντάς το με γάλα και χτυπώντας το με σέικερ. Ο Δημήτριος Βακόνδιος, υπάλληλος του Δρίτσα, συνήθιζε να πίνει Nescafé, στιγμιαίο καφέ που παρασκευάζεται από την Nestlé. Σε ένα διάλειμμα που έκανε κατά την διάρκεια της έκθεσης θέλησε να πιει καφέ, αλλά επειδή δεν έβρισκε ζεστό νερό σκέφτηκε να χρησιμοποιήσει το σέικερ για να φτιάξει τον καφέ του με κρύο νερό. Έβαλε καφέ, ζάχαρη και νερό, τα κούνησε και δημιούργησε τον πρώτο καφέ φραπέ της ιστορίας. Μετά από χρόνια δήλωνε ότι δε μπορούσε να συνειδητοποιήσει πως ένα απλό πείραμα τον οδήγησε στην εφεύρεση του διασημότερου ροφήματος στην Ελλάδα.

Το άρθρο της Βικιπαίδειας βασίζεται σε άρθρο της Μηχανής του χρόνου, όπου μπορείτε να δείτε και φωτογραφία του Δ. Βακόνδιου.

Το άρθρο δεν μας λέει αν ο Βακόνδιος ονομάτισε «καφέ φραπέ» την «εφεύρεσή» του, ούτε ποια ήταν τα αμέσως επόμενα βήματα στη διάδοση του ροφήματος.

Ωστόσο, ένα εύρημα του Θείου Θανάση ρίχνει σκιά αμφιβολίας στα πρωτεία του Βακόνδιου. Πρόκειται για διαφημίσεις εφημερίδων, από το καλοκαίρι του 1957, δηλαδή πριν από την «τυχαία» εφεύρεση του Βακόνδιου.

frapdiaf

Όπως βλέπετε, ήδη από τον Ιούλιο του 1957, δυο μηνες πριν από την έκθεση της Θεσσαλονίκης, ο Δρίτσας διαφήμιζε ένα κρύο ρόφημα Νεσκαφέ φραππέ (με δύο π κατά την ορθογραφία της εποχής που δεν απλοποιούσε τα δάνεια).

Θα πείτε, υπάρχει μια διαφορά: ο φραπές της διαφήμισης γίνεται με «νεσκαφέ, ζάχαρη, κρύο νερό και πάγο», χωρίς σέικερ και χωρίς αφρό, ενώ ο φραπές του Βακόνδιου έγινε με σέικερ και αφρό. Να την κρατήσουμε αυτή τη διαφορά και να προχωρήσουμε την εξιστόρηση.

Στην ίδια συζήτηση στο Τουίτερ, ο Θείος Θανάσης αναγνώρισε αμέσως μετά ότι «έρχεται δεύτερος» στην αμφισβητηση της εφεύρεσης του Βακόνδιου, διότι είχε προηγηθεί άρθρο του Μιχάλη Κατσίγερα στον Γαστρονόμο το 2013 και σε αναδημοσίευση στην Καθημερινή το 2017, όπου επίσης γίνεται αναφορά στις παραπάνω διαφημίσεις ενώ υπενθυμίζεται επίσης ότι καφέ φραπέ σερβίριζε ήδη από το 1948 ο Νίκυ Γιάκοβλεφ στο θρυλικό Πέτρογραδ. Ο Κατσίγερας παραθέτει ακόμα διαφημίσεις του 1950, όπως και ένα απόσπασμα από τη Νιου Γιορκ Τάιμς από το μακρινό 1894: Miss Dashiell poured tea and Miss Anna Dashiell served cafe frappe. Τι καφές φραπέ ήταν αυτός του 1894 θα το δούμε παρακάτω.

Αλλά υπήρξε και άλλο άρθρο, επίσης του 2017, στο antikleidi.com, με μπόλικη τεκμηρίωση, που επίσης αμφισβητεί τα πρωτεία του Δ. Βακόνδιου.

Tόσο το άρθρο του Κατσίγερα, όσο και του antikleidi.com αναφέρουν μια σκηνή από την κωμωδία «Προπαντός ψυχραιμία», των Ηλιόπουλου-Φωτόπουλου, του 1951, στην οποία Ηλιόπουλος και Φωτόπουλος δουλεύουν στο μπαρ ζαχαροπλαστείου. Και ακούγεται ο Ηλιόπουλος να προειδοποιεί τον Φωτόπουλο: «Την παραμικρή στραβοτιμονιά να κάνεις, θα μας κάνουνε καφέ φραπέ». Ακούστε το κι εσείς:

Θα συμφωνήσετε ότι είναι εντυπωσιακό εύρημα.

Ποιος όμως ανέφερε πρώτος το εύρημα; Όχι ο Θείος Θανάσης, όχι ο Μιχάλης Κατσίγερας, όχι το antikleidi.com αλλά, δεν θα το θυμάστε ίσως, το ιστολόγιό μας!

Ή μάλλον, για να αποδώσουμε τα του Καίσαρος τω Καίσαρι, όχι γενικά και αόριστα το ιστολόγιό μας, αλλά ο παλιός σχολιαστής Νίκος Μαστρακούλης, ο οποίος σε σχόλια άσχετου άρθρου του 2012, δηλαδή αρκετούς μήνες πριν από το άρθρο του κ. Κατσίγερα, είχε γράψει:

mastrak

Μπορείτε να δείτε εδώ το σχόλιο του Ν.Μαστρακούλη, που όπως ήταν αναμενόμενο έκανε αίσθηση και προκάλεσε σοβαρή και γόνιμη συζήτηση (και θα θυμηθούμε και μερικούς φίλους και φίλες που δεν σχολιάζουν πια…).

Ομολογώ κοκκινίζοντας ότι το εύρημα του Ν.Μ. και ολη τη συζήτηση το είχα ξεχάσει. Όπως είπα και στον Στάζιμπο, διότι αυτός μου το θύμισε, είναι πολύ φίλος μου ο Αλοΐσιος (και μη ρωτήσετε ποιος είναι αυτός, πάντως και το επώνυμό του από Αλ- αρχίζει).

Όλα τα είπαμε, αλλά δεν λεξιλογήσαμε ακόμα. Και θα χρειαστεί.

Λοιπόν, η λέξη «φραπέ» είναι δάνειο από το γαλλ. frappé (γι’ αυτό και το έγραφαν φραππέ παλιά), μετοχή του ρήματος frapper που θα πει «χτυπάω». Άρα «χτυπημένος» ο φραπές; Χμμμ… καταρχήν όχι.

Και λέω καταρχήν όχι επειδή στα γαλλικά frappé, όταν χρησιμοποιείται για ποτά, σημαίνει «παγωμένος». Τυπική χρήση είναι η σαμπάνια φραπέ, όπου το μπουκάλι μπαίνει στην παγωνιέρα μαζί με τριμένο πάγο ή παγάκια.

Όπως είδαμε και πιο πάνω, από τα τέλη του 19ου αιώνα υπάρχουν αναφορές σε cafe frappe, είτε στα αγγλικά είτε στα γαλλικά, όμως συνήθως πρόκειται για ροφήματα που μοιάζουν με γρανίτες με καφέ ή μιλκσέικ ή παγωτά, όχι όμως για τον σημερινό φραπέ.

Ωστόσο, ο σημερινός φραπέ είναι και παγωμένος (ή έστω κρύος) αλλά και χτυπημένος, στο σέικερ. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι είναι… δυο φορές frappé, μία με κάθε σημασία.

Πότε εμφανιστηκε αυτός ο φραπέ; Και ποια είναι η συμβολή του Δημ. Βακόνδιου, αν υπάρχει, στην επινόηση του φραπέ;

Όπως είδαμε, καφές φραπέ διαφημιζόταν στην Ελλάδα πριν από την τυχαία «εφεύρεση» του Βακόνδιου. Όμως, ήταν ένα ρόφημα που κατά πάσα πιθανότητα φτιαχνόταν ανακατεύοντας με το κουτάλι καφέ σε σκόνη και νερό σε ποτήρι, όπως κάνουμε καμιά φορά και σήμερα αν δεν έχουμε σέικερ (ή τα νεότερα χτυπητήρια). Άρα, αν υπάρχει κάποια συμβολή του Δημ. Βακόνδιου, αυτή είναι το σέικερ και το χτύπημα -όχι αμελητέα.

Έχω όμως μια επιφύλαξη, αν μη τι άλλο επειδή η σκηνή από την ταινία του 1951, με τη φράση «θα μας κάνουν καφέ φραπέ» και την ταυτόχρονη κινηση του Ηλιόπουλου με το σέικερ, παραπέμπει σαφώς σε χτύπημα του καφέ.

Σε κάθε περίπτωση, η αλλαγή της σημασίας του «φραπέ» από «παγωμένο» σε «χτυπημένο» έγινε στην Ελλάδα, κάποια στιγμή είτε πριν είτε μετά το 1957. Με δεδομένη την κυριαρχία της γαλλομάθειας εκείνα τα χρόνια, ήταν πολλοί που ήξεραν ότι frappé θα πει «χτυπημένος» -αλλά δεν ήταν τόσο πολλοί εκείνοι που ήξεραν ότι frappé θα πει «παγωμένος», οπότε η νέα σημασία κάλλιστα μπορεί να οικειοποιήθηκε την ορολογία της παλιάς, κάτι που έχει συμβεί αμέτρητες φορές στις γλώσσες.

Πάντως, και στη δεκαετία του 1960 ο φραπές δεν είχε πολύ αφρό, όπως δείχνει και η φωτογραφία από ταινια του 1963 (φροντίδι Θείου Θανάση).

voutsas

Η σκηνή είναι από την Ψεύτρα, και ο καφές είναι στο πολύ συνηθισμένο τότε ποτήρι με τη μεταλλική βάση.

Συγκλίνουσες μαρτυρίες πιστώνουν τον άφθονο και παχύ αφρό στον Λέντζο με το θρυλικό καφεζαχαροπλαστείο του Παγκρατίου. Πράγματι, σήμερα ο αφρός είναι σήμα κατατεθέν του φραπέ. Αλλά σήμερα είναι εύκολο να φτιάξει καλό αφρό η καφετέρια, τόσες μηχανές υπάρχουν.

Από εκείνο το παλιό άρθρο του 2012 αντιγράφω, όχι χωρίς συγκίνηση, μια μαρτυρία του αξέχαστου φίλου μας, του Spiral Architect, που με αυτήν θα κλείσω το άρθρο:

Όταν ήμουν φοιτητής, γύρω στα 1980, μια περίοδο δούλευα σερβιτόρος σε καφετέρια. Εκείνη την περίοδο οι γνωστές μηχανές φραπέ δεν υπήρχαν, οπότε έπεφτε κάργα σέικερ.Φτιαχνόντουσαν λοιπόν μερικές δεκάδες ποτήρια πυκνού διαλύματος φραπέ χτυπημένου με σέικερ που ανέμεναν στο ψυγείο την παραγγελία.Στο αρχικό χτύπημα έπεφτε μαζί με τη ζάχαρη και τον καφέ κατ’ αναλογία μισή κουταλιά του γλυκού ασπράδι αυγού ζαχαροπλαστικής σε σκόνη.. Στην παραγγελία το παιδί του μπαρ προσέθετε νερό, παγάκια ή και γάλα. Αυτό το φραπέ μπορεί να τον πάλευες δύο και περισσότερες ώρες, χωρίς να «σπάσει» ο αφρός.

Σπίτι μου δοκίμαζα τη συνταγή, διαχωρίζοντας το ασπράδι ενός αυγού για δυο φραπέδες (εμένα και του συγκάτοικου) και το αποτέλεσμα ήταν το ίδιο με της καφετέριας. Αν το αυγό ήταν βδομάδας και πάνω, το διάλυμα του φραπέ μύριζε ελαφρώς.

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *