cebaceb5ceafcebcceb5cebdceb1 cf84cebfcf85 ceb5ceb9cebacebfcf83ceb9ceadcebdceb1 12 cebf cf83ceb1cf87cf84cebfcf8dcf81ceb7cf82 cf80

Καθώς διανύουμε τη χρονιά που σημαδεύει τη 200ή επέτειο του ξεσηκωμού του Εικοσιένα, σκέφτηκα να καθιερώσω μια νέα στήλη στο ιστολόγιο, που κανονικά θα τη δημοσιεύω κάθε δεύτερη Τρίτη, εναλλάξ δηλαδή με το βιβλίο του πατέρα μου, και που θα παρουσιάζει κείμενα της εποχής του 1821. Δεν αποκλείεται να διατηρήσω τις δημοσιεύσεις ως το τέλος της χρονιάς, αν βέβαια υπάρχει ως τότε αρκετό υλικό από μεριάς μου και αρκετό ενδιαφέρον από δικής σας πλευράς. Θα δώσω προτεραιότητα σε κείμενα που δεν είναι διαθέσιμα στο Διαδίκτυο.

Από την προηγούμενή μου τριβή με κείμενα της εποχής, που βέβαια ήταν πολύ έντονη όσο συγκέντρωνα υλικό για το βιβλίο μου Το ζορμπαλίκι των ραγιάδων, έχω υπόψη μου κάμποσα τέτοια κείμενα, αλλά όποιος έχει υπόψη του κείμενο που το θεωρεί αξιόλογο προς δημοσίευση μπορεί να μου το στείλει στο γνωστό μέιλ, sarantπαπάκιpt.lu.

Το σημερινό άρθρο είναι το δωδέκατο της σειράς – το προηγούμενο βρίσκεται εδώ.

Το σημερινό κείμενο το διάλεξε, το πληκτρολόγησε και μου το έστειλε ο φίλος μας ο Spiridione, που τον ευχαριστώ θερμά και σας καλώ να μιμηθείτε το παράδειγμά του. Κατά κάποιο τρόπο αποτελεί συνέχεια του προηγουμένου, αφού παραμένουμε σε ναυτικά συμφραζόμενα. Είναι ένα απόσπασμα από τα πολεμικά ημερολόγια του Γ. Σαχτούρη, που υπάρχουν στην Ανέμη, και ειδικότερα από το «Ημερολόγιον του πολεμικού βεργαντίνου ‘Η Αθηνά’».

(Βεργαντίνο και βριγαντίνο και μπεργαντί και μπεργαντίνο, από το ιταλ. brigantino, είναι είδος ιστιοφορου, πρόδρομος του μπρικιού).

Ο Σαχτούρης περιγράφει τη ναυμαχία της 5ης Αυγούστου 1824 στη Σάμο, που δόθηκε σε μια κρίσιμη στιγμή για την Επανάσταση και ειδικότερα για τον αγώνα στη θάλασσα, καθώς ο οθωμανικός στόλος είχε τους αμέσως προηγούμενους μήνες καταστρέψει την Κάσο και τα Ψαρά και τώρα είχε βάλει στο στόχαστρο τη Σάμο. Ωστόσο, η ναυμαχία έληξε με ελληνική νίκη και η Σάμος παρέμεινε ως το τέλος υπό τον έλεγχο των εξεγερμένων (αν και δεν συμπεριλήφθηκε τελικά στο ελληνικό κράτος, όμως της δόθηκε καθεστώς ευρείας αυτονομίας).

606b1a5faf95c25c322a8584 navmaxia tis samou

Πίνακας αγνώστου για τη ναυμαχία της 5.8.1824

Το κείμενο του Σαχτούρη, με διατήρηση της ορθογραφίας του πρωτοτύπου. Παίρνω την πρωτοβουλια να χωρίσω σε παραγράφους για να διαβάζεται πιο εύκολα.

Τετάρτη ναυμαχία εις τον πορθμόν εν ή εθριάμβευσε το Ελληνικόν Ναυτικόν 1824

Αύγουστος 5. Τρίτη. Εις την άγγυραν: το πρωί παρατηρήσαντες τα κινήματα του εχθρού και ότι σκοπεύει να πλησιάση και τετάρτην φοράν εδιορίσαμε τα πυρπολικά μας όλα να ευγούν εις τα πανιά, και προσέτι μερικά πολεμικά διά να τα συντροφεύσουν.

Οι συνάδελφοι σπετζώται έκαμαν το ίδιον ευγάλαντες και αυτοί το έν πυρπολικόν τους με 8 ά. 10 πολεμικά τα οποία όλα περιείρχοντο από τον άσπρον κάβον της Σάμου μέχρι του κάβου της Αγίας Μαρίνης εις την Ασίαν, από όπου οι εχθροί βοηθούμενοι από ανατολικόν άνεμον πλην ολίγον εζητούσαν να εισέλθουν τον Πορθμόν και να μας ευγάλουν από εδώ οπού στεκόμεθα∙ μία μεγάλη φεργάτα και μία κορβέτα επροπορεύοντο από όλα τα εχθρικά, εισήλθον τον κάβον της Αγίας Μαρίνης και εν ώ άρχισαν τον πόλεμον με τους ιδικούς μας τα ρηθέντα δύο εχθρικά, άλλα τούτων επροσπαθούσαν να εισέλθουν από το αριστερόν μέρος, εις εκείνα αντιπαρατάχθησαν Υδραίοι εις δε ταύτα σπετζώται. Αλλά και το ένα μέρος και το άλλο εκτέλεσαν άριστα το χρέος του.

Τότε ήτον οπόταν ο κπ. Δημήτρης Τζάπελης διευθύνθη με το πυρπολικόν του εναντίον της ρηθείσης μεγάλης φεργάτας ήτις εκρατούσε το μέρος της Ασίας ένδω του Κάβου,  την οποίαν είχεν εξ αριστερών, εκ δεξιών δε ευρίσκετο η ρηθείσα κορβέτα. Αυτός ο γενναίος πυρπολιστής επλησίασεν εις αυτήν μέχρι πιστόλας. Οι εχθροί του έρριπτον ακατάπαυστα Βόλια, μισδράλια*, και τέλος τουφέκια, και ήθελε βέβαια εκτελέση τον πατριωτικόν σκοπόν του και διαδώση το πυρ εις την ρηθείσαν φεργάταν, αν τινές των αναξίων συντροφοναύτων* του δεν ήθελον δειλιάση από το να ίδουν τέσσαρας ά πέντε βάρκας της φρεγάτας αίτινες εζητούσαν να ρυμουρκιάρουν την φρεγάταν διά να μην πέση κατ’ αυτής το πυρπολικόν, αύτοι δε νομίζοντες ότι είρχοντο να τους πιάσουν και πάρουν τη βάρκα του πυρπολικού εμβήκαν δρομαίως εις αυτήν εγκαταλείποντες τον κπ. Τζάπελην εις το τιμόνι όστις τους εφώναζε να σταθούν, και να μη φοβούνται, αλλ’ αυτοί του είπον αποφασιστικά ότι θα βάλουν φωτιάν εις το πυρπολικόν και αν δεν κατέβη και αυτός εις την βάρκα θέλει τον καύσουν.

Τι ημπορούσε να κάμη ο δυστυχής με τοιούτους αχρείους συντρόφους; Εκατέβη, και ήθελαν να φύγουν μάλιστα χωρίς να βάλουν φωτιάν από την βίαν των, αν ο ρηθείς κπ. των δεν ήθελε ταχύνη να τους ακολουθήση. Εκ της οποίας βίας μάλιστα προήλθε και το καύσιμον του εις το πρόσωπον, καθώς και εις την χείρα. Εν τοσούτω οι εν τη φρεγάτα εχθροί (εις ήν ευρίσκονται και υπέρ τους 1,000 στρατιώτας της ξηράς, τους οποίους είχον Ιμβαρκάρη, εξ επίτηδες ο κπ. πασάς διά να κάμη απόβασιν εις την Σάμον άμα μας ευγάλη από τον Πορθμόν) έφθασαν εις τοιαύτην απελπισίαν, ώστε πολλοί ερρίπτοντο εις την θάλασσαν άμα τους επλησίασεν κοντά το πυρπολικόν του Τζάπελη, ακόμη και αφ’ ού παρά καιρόν μετέδωσε το πυρ εις αυτό.

Διάφοροι γιανιτζάροι στεκόμενοι επάνω εις το κάσαρον της αυτής φεργάτας με τα ξίφη εις τας χείρας επαπήλουν τους πυρπολιστάς μας φωνάζοντάς τους «Γκελ μπρε γκελ» στρίψαντες δε την φεργάταν προς τα έξω, εζητούσαν ολοένα να εξέλθουν τον ρηθέντα κάβον μάλιστα διότι έβλεπον άλλο πυρπολικόν ορμούν κατ’ αυτών, αλλά δεν το απέλαυσαν.

Ο επιτήδειος Κανάριος κρατώντας τα υπερδέξια ώρμησε κατ’ αυτής, η φρεγάτα επροσπάθει κρατώντας την στερεάν της Ασίας να διέλθη τον κάβον, αλλ’ είδεν ότι το πυρπολικόν τής εκρατούσε τον δρόμον και ήτον αδύνατον να μην επιπέση κατ’ αυτής. Τότε απελπίσθη διόλου και απεφάσισε να υπάγη να ριφθή εις τα παράλια της Ασίας όπου με το να ήτον κεκαλυμμένα με διάφορα στρατεύματα ήλπιζε να διασωθή. Παραίτησε λοιπόν τον πρώτον της σκοπόν το να υπερβή τον κάβον της Αγίας Μαρίνης και λοξοδρομήσασα προς το μέρος όπου ήτον τα στρατεύματά των, διευθύνθη εις τους πόδας ενός κρημνού (μη δυναμένη διαφορετικά) ο Κανάριος της έπεσεν το κατόπιν και πριν ακόμα να ριφθή έξω επήγεν και της έπεσεν επάνω το πυρπολικόν, τότε η φρεγάτα ήτο πλέον χωρίς κυβέρνησιν διότι όλοι σχεδόν έπεσαν εις την θάλασσαν διά να ευγούν εις την ξηράν.

Ολίγοι τινές διέμειναν μέχρι της τελευταίας ώρας, και με ξεγυμνομένα σπαθιά, εφώναζον το «Γκελ πρε» (αγκαλά με αδύνατον φωνήν εις τον πυρπολιστήν Κανάριον) αλλά και ούτοι άμα είδον το πυρπολικόν ριφθέν επάνω εις την φεργάταν κατά μέσον, και το πυρ διαδιδόμενον εις όλα τα μέρη και μάλιστα εις την Κάμεραν απελπίσθησαν ακατέβησαν κάτω να σβύσουν την φωτιάν, αλλά δεν έφθασαν να ανέβουν, διότι ήδη ήτον αναμμένα τα ξάρτια το μπούμι και τα κατάρτια, η καιουμένη φρεγάτα μείνασα εις την διάκρισιν του ανατολικού μεσημβρ. ανέμου επήγε και έπεσεν εις τους πρόποδας του ειρημένου βράχου.

Εν τοσούτω το πυρ διεδόθη και εις τα κανόνια τα οποία άρχισαν να κροτούν μόνα των ο κρότος των οποίων εξεκόλησαν το πυρπολικόν του Κανάριου και το εξεμάκρυνεν, αλλά το πυρ ήδη έφθασεν εις το πυριτοφυλακείον, το οποίον αφ’ ου έκαμε να πετάξουν εις τον αέρα κανόνια κατάρτια αντέναις σίδηρα σφαίρες, ξύλα, εργάτας, πολεμοφόδια και τους έσω διαμείναντας εχθρούς, έκαμε με τον κρότον να ξεμακρύνη το αυτό πυρπολικόν δύω διαστήματα καραβιού ή και τρία μακράν.

Πλήθη στρατευμάτων ευρίσκοντο εις όλα τα παράλια και εξαιρέτως επάνω εις τον ρηθέντα λόφον, επάνω εις τους οποίους κατά θείαν ίσως νόησιν επήγαν και έπεσαν τα περισσότερα σίδηρα και σπάσματα της φρεγάτας και έκαμαν να σκοτωθούν πολλοί εξ αυτών, και πολλοί να λαβωθούν. Ήτον ήδη η ώρα πέντε ήμισυ οπόταν επήρε το πυριτοδοχείον και υπερεχάρημεν όλοι δοξάζοντες και υμνολογούντες τον Θεόν. Πλήθος Τουρκών έπλεον εις την θάλασσαν, τους οποίους οι εδικοί μας πηγαινάμενοι με ταις Σκαμπαβίαις έπιαναν και έσφαζον.

Ο Κανάριος αναχωρών με την σκαμπαβίαν αφ’ ού είχε δώσει φωτιάν εις το πυρπολικόν του έλαβε την ατυχίαν να του σκοτωθούν δύο πυρπολισταί ναύται από εχθρικά τουφέκια τα οποία ετραβούσαν κατ’ αυτών από την ξηράν. Εκ τούτων των αξιομνημονεύτων πυρπολιστών ο μεν είς ονομάζεται Γεώργιος Τζαπερλής, Βουρλιότης, νέος περίφημος διά την γενναιότητά του και ανδρείαν του, τον οποίον υπεραγαπούσε ο Κανάριος με το να εστάθη μετ’ αυτού εις τα πυρπολικά καθ’ όλας του τας κινδυνώδεις περιστάσεις, καθώς και εις τα άλλα δύο εχθρικά πλοία όπου έκαυσαν.  Ο έτερος ελέγετο Γιάννης Μαυρογιάννης, Ψαρριανός.

Ήτον ήδη η ώρα έξι της ημέρας οπόταν ο ρηθείς Κανάριος με την σκαμπαβίαν του έφτασεν εις το Αντιναυαρχικόν της Ύδρας πλοίον μας∙ και μετ’ ολίγον ήλθεν και ο κπ. Δημήτρης Τζάπελης με τους ιδικούς του. Τούτος ο ύστερος ήτον αρπαγμένος από φωτιάν εις το πρόσωπον το οποίον του ακολούθησε την ώραν όπου επήγε να βάλη την φωτιάν με βίαν εις το πυριτοδοχείον. Όλαι σχεδόν αι Σκαμπαβίαι των πλοίων μας περιείρχοντο λαφυραγογούντες κατά το μέρος καθ’ ό εκάη η φρέγατα. Κανένα εκ των πλοίων όπου ήτον εις τα πανιά δεν εβλάφθη από τα εις τον αέρα υψωθέντα μέλη της φρεγάτας.

Εν τοσούτω ο εχθρός ευρίσκεται έκθαμβος και εκστατικός δεν έχασεν όμως ακόμα όλας του τας δυνάμεις, στρέφεται περιστρέφεται λοξοβατεί και προσπαθεί να κρύψη την δειλίαν οπού τον εκυρίευσεν, όθεν και πλησιάζει ο ίδιος Καπετάν Πασάς με το Δελίνι του και με δύω φρεγάτες κατά τον άσπρον κάβον οπού αδιάζουν τα κανόνια των πλευρών κατά των σκοπέλων και βουνών της Σάμου! φευ! της ανοησίας! Προσπαθεί να πλησιάση εις το φρούριον, αλλ΄ ευρίσκει γενναίαν ανθίστασιν τόσον από αυτό, καθώς και από την αριστεράν πτέρυγα της Ελληνικής μοίρας την οποίαν εκρατούσαν οι σπετζιώται, εδώ εσημειώθη εξαιρέτως η Ναβέτα του Κολομπόταση υπό την οδηγίαν του Καπετάν Ανάργυρου, ομού δύο ή τρεις άλλοι.

Εις δε την άλλην πτέρυγα όπου ήτον Υδραίοι εσημειώθησαν εξαιρέτως ο κπ. Μακριμούρας, ο κπ. Παναγιώτας, ο κπ. Δημήτρης Σαχτούρης, και εν γένει όλοι όπου ευρίσκοντο εις τα πανιά αθλήτευσαν άριστα τόσον Υδραίοι καθώς και οι Σπετσιώται ακολουθούντες ακατάπαυστον πυροβολισμόν κατά του εχθρού έως εις τας 9 η ώρα της ημέρας, καθ’ άς ο πυρπολιστής Βατικιώτης βοηθούμενος από τα Υδραΐικα επέπεσε κατά τινός μεγάλου Ιμβρικίου τουνεζίνικου, και αφ’ ού εμπεριέπλεξε το πυρπολικόν του εις το βρίκι μετέδωκε το πυρ και ούτω εις ολίγας στιγμάς άναψε και εκάη και το βρίκι ολότελα.

Μήτε τούτο δεν έφθασε να κάμη τον εχθρόν να παραιτηθή μ’ όλον ότι τον εζάλισεν, αντιστέκετο μ’ όλον τούτο με μίαν επίπλαστον ψευτοπαλληκαριάν και αντεπολεμείτο γενναίως από τους Έλληνας έως τας 11, καθ’ άς ο κπ. Δημήτρης Ραφαλιάς ωρμήσας με το πυρπολικόν του, εναντίον μιας μεγάλης Κορβέτας ή φεργαδόνι Τριπολίνικον επέθηκεν επ’ αυτήν το πυρπολικόν του περιεμπλέξας αυτό εις την πλώρην της και ήδη ήτον πιασμένο το φεργαδόνι οπόταν ένα άλλο πυρπολικόν σπετζότικον επέπεσε κατ’ αυτής και μετ’ ολίγον φλόγα μεγάλη συνοδευομένη με κρότον άναψε το φεργαδόνι και εκάει και αυτό ολότελα.

Ο πυρπολιστής Ρομπότζης ώρμησεν εναντίον άλλης φεργάτας την επλησίασεν αλλ’ αι βάρκαις οπού την ετραβούσαν την έκαμαν να απομακρυνθή, αν ο Ζάκας συντρόφευε ολίγον τον Ρομπότζην, ως λέγουν οι ίδιοι πυρπολισταί ήθελαν καύσουν την φεργάταν, ήτις και ιδούσα τον εαυτόν της έξω κινδύνου, άρχισε να κανονοβολή δραστηριοδώς το πυρπολικόν του Ρομπότζη, μάλιστα και έστειλε ταις δύω μεγάλαις βάρκαις οπού την ετραβούσαν διά να συλάβουν τους πυρπολιστάς, οίτινες μη ειδόντες κανένα Ελληνικόν πλοίον εις βοήθειά των και φοβηθέντες μη συλληφθούν έβαλλαν φωτιά εις το πυρπολικόν και έφυγον∙ και ούτω το πυρπολικόν εκάη εις μάτην. Ο Ρομπότζης όμως αν δεν εφιλοτιμείτο εξ αρχής να καύσει την φρεγάταν, ημπορούσε και αυτός να καύση ένα άλλο Βρίκι οπού του ήτον ευκολότερον και πλησιέστερον.

Εν τοσούτω τα εχθρικά στρατεύματα τα οποία κατεκάλυπτον τους άντικρυ λόφους της Ασίας άρχησαν να αναχωρούν ο καθ’ είς εις τας οικείας των. Ταύτα όλα εστέκετο βλέποντας μακρόθεν ο καπετάν Πασάς, χωρίς να ημπορή να δώση βοήθειαν καμμίαν εις τους ιδικούς του. Αλλοίμονον εις αυτόν αν ευρίσκοντο εις τον στόλον και άλλα πυρπολικά ωσάν όπου όλα τα πλοία του εχθρού ευρίσκοντο εις καραντί! Ούσης δε ήδη μιας ώρας της νυκτός ο μεν εχθρός ετράπη εις φυγήν κατά το Αγαθονήσι, τα δε Ελληνικά πλοία μετά χαράς νικηταί και τροπαιούχοι επέστρεψαν εις τα ίδια. Προς τας 5 της νυκτός εγράψαμεν τα πάντα εις Ύδραν με τον κπ. Χ. Σταμ. Ράφτην. Μετά τα μεσάνυκτα έφθασαν και τα ψαρριανά με τα πυρπολικά των ομού και 3 ά 4 σπετζότικα και άραξαν εις το μέρος όπου είμεθα και ημείς.

Στα λεξιλογικά σημειώνω μόνο δυο λέξεις:

  • μισδράλια ή μπαλα-μιστράλια, είναι μεταλλικά σφαιρίδια (καρδιά, μικρά σιδερένια αντικείμενα) που τα έριχναν με κανόνι ή τρομπόνι και καθώς διασκορπίζονταν έκαναν μεγάλη ζημιά. Σύνηθες όπλο των ναυτικών
  • συντροφοναύτης: ιδίως στα υδρέικα καράβια, ήταν ο ναύτης που μπαρκάριζε όχι με μισθό αλλά με μερίδιο από τα κέρδη.

Στα άλλα γλωσσικά σημειώνω το αναπόφευκτο «αι σκαμπαβίαι περιείρχοντο λαφυραγωγούντες«.

Προσέχω επίσης την πολύ συχνή στα κείμενα της εποχής εισαγωγή αιτιολογικών προτάσεων με τη φράση «με το να» (αντί «επειδή», «αφού» κτλ.) π.χ. τον οποίον υπεραγαπούσε ο Κανάριος με το να εστάθη μετ’ αυτού εις τα πυρπολικά καθ’ όλας του τας κινδυνώδεις περιστάσεις.

Τέλος, να σημειωθεί ότι δεν ήταν πάντοτε εύκολο να παρακινηθούν οι μπουρλοτιέρηδες να πολεμήσουν. Στο ημερολόγιο της 4ης Αυγούστου, της προηγούμενης δηλαδή μέρας, ο Σαχτούρης είναι όλο παράπονα:

…Αλλά τι να ειπεί τινάς δι’ αυτούς όλοι σήμερον έλειψαν από τα χρέη των και από την απαιτούμενην υπακοήν εις τον Αντιναύαρχόν τους [τον ίδιο τον Σαχτ. δηλαδή]. Δις και τρεις τούς εκάμανεν σημείον να ευγούν αλλά οι κπ. των πυρπολικών προφασιζόμενοι την λειποταξίαν και απείθειαν των συντροφοναύτων τους, έλεγον ότι τούτοι είναι οι αίτιοι και δεν θέλουν να εύγουν. Εν ω οι συντροφοναύται παραπονούμενοι κατά των κπ. των ή προφασιζόμενοι δυσαρεσκείας κατ’ αυτών εγκαταλείποντες τα πυρπολικά των εύγαινον έξω εις την Σάμον πλανόμενοι τήδε κακείσε θύοντες και απολύοντες. Φευ! οποία αισχρότης! Ο Βατικιώτης επροφασίζετο ότι δεν θέλουν οι σύντροφοί του να εμβούν εις τα πανιά. Ο Τζάπελης ότι ευρίσκετο υπό κάτω εις την φορτέτζα και δεν ημπορούσε να εβγή από εκεί. Ο Ραφαλιάς ότι ευρίσκεται αραγμένος πολλά μέσα, και δεν ημπορεί να εβγή εις τα πανηά. και ο Ρομπότζης ότι έχη μόνον 6 άνθρωπους οι δε λοιποί με το να εμάλωσαν μαζί του, δεν θέλουν να βαρκαρισθούν. Οι κπ. περί τούτων εσκέπτοντο από το πρωί, και απεφάσισαν να τους προσφέρουν 100 γρόσια εις τον καθ’ ένα πυρπολιστήν, αν ευγή και ευτυχήσουν να καύσουν κανένα. Ο Αντιναύαρχος ομού με τον κπ. Λ. Φόνον περιείρχοντο έως τας 7 η ώρα με την πάσσαραν διά να παρακινήσουν τους πυρπολιστάς να έμβουν εις τα πανιά.

 

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *