και κοινωνικό σύστημα e1610147398679

Κατοικία και κοινωνικό σύστημα

Γ. Μ. Σαρηγιάννης, ομότιμος καθηγητής ΕΜΠ

Το κείμενο αυτό γράφτηκε ειδικά για το Archetype, μικρά τμήματά του προέρχονται από Εισήγηση του γράφοντος στην Ημερίδα των ΕΚΑ-Ομοσπονδίας Οικοδόμων Ελλάδας-Συνδικάτου Οικοδόμων Αθήνας «η κατοικία είναι δικαίωμα» (8 Αυγ. 1987) Εκδ. Αθήνα 1987, δεύτερη επεξεργασία στο συνέδριο του Κέντρου Μαρξιστικών Ερευνών (18-19 Μαρτίου 1988, Περισσός), με θέμα την Κατοικία (δεν δημοσιεύθηκαν Πρακτικά). Είναι συμπληρωμένο (2020) με νεότερα στοιχεία, με αναλυτικότερες εμβαθύνσεις σε συγκεκριμένα κρίσιμα σημεία και με προσθήκη ενδεικτικής εικονογράφησης.

Α. ΓΕΝΙΚΑ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

1. Η έννοια της κατοικίας
Κατοικία είναι, γενικά, ο χώρος που επιτελεί ο άνθρωπος, ως κοινωνικό ον, μια σειρά από λειτουργίες που προκύπτουν από την όλη βιολογική και κοινωνική του πραγματικότητα, και συγκεκριμένα: ύπνος, εστίαση, μέρος του ελεύθερου χρόνου, μέρος της μόρφωσης, μέρος της παραγωγής σε πολλές περιπτώσεις, και μερικά ακόμη. Είναι γενικά το μέρος που διαβιεί τουλάχιστον τον μισό από τον χρόνο ενός εικοσιτετραώρου¹. Άλλωστε, από την εποχή του Μαρξ είχε αναλυθεί η «εργασία στο σπίτι»², η οποία στις τελευταίες δεκαετίες ξαναπήρε μεγάλη έκταση, μια και μέσω της «εργασίας φασόν στο σπίτι» καταστρατηγείται όλη η εργατική Νομοθεσία, και όλες οι κατακτήσεις των τελευταίων 150 ετών, οκτάωρο, παιδική εργασία, ανασφάλιστη εργασία κ.α. γνωστά³.
Στα πλαίσια αυτά, μπορούμε να θεωρήσουμε την κατοικία σαν ένα από τα μέσα παραγωγής, στον βαθμό που χρησιμοποιείται για αυτήν⁴, αλλά και ως μέσο αναπαραγωγής της εργατικής δύναμης, μια και αναφέρεται στον ελεύθερο χρόνο και στον χώρο και χρόνο διαβίωσης και ανάπαυσης των εργαζομένων.
Από την άλλη πλευρά όμως, η κατοικία, στη διαδικασία παραγωγής της, αποτελεί εμπόρευμα στην καπιταλιστική κοινωνία, με όλες τις συνέπειες που συνεπάγεται μια τέτοια ιδιότητα⁵.

Η κατοικία σαν κοινωνικό αγαθό, που θα όφειλε να έχει μόνο «αξία χρήσης», όπως λειτουργούσε σε όλα τα κοινωνικά συστήματα, σε κάποια φάση μπορούσε να λειτουργήσει και σαν εμπόρευμα, μπορούσε να πωληθεί, να ενοικιαστεί, να αποτελέσει αντικείμενο προίκας, δωρεάς, κλπ. ή να κληρονομηθεί. Αυτές όμως οι οικονομικές δραστηριότητες, όχι μόνο ήταν περιορισμένες, αλλά δεν ήταν και συνεχείς, με απλά λόγια ευκαιριακά η κατοικία είχε εμπορευματική αξία, και ίσως γι’ αυτόν τον λόγο οι συναλλαγές γίνονταν πλησιέστερα σε αξίες χρήσης παρά σε εμπορευματικές αξίες⁶.

Εξαίρεση -που ουσιαστικά επιβεβαιώνει τον κανόνα- έχουμε για τα προκαπιταλιστικά καθεστώτα, σε εποχές που η αποσύνθεση του καθεστώτος επέφερε μια εκρηκτική εμπορευματοποίηση των πάντων, όπως περίπου στην αποσύνθεση της δουλοκτησίας στα ύστερα Ρωμαϊκά χρόνια (1ος-3ος μ.Χ. αι.)⁷.

Σ’ αυτή την περίοδο, γνωστή ως περίοδο της «πτώσης της Ρωμαϊκής Αυτοκρατο­ρίας», μέσα στα γενικά πλαίσια του παρασιτισμού και εμπορευματοποίησης, επεκτείνεται σε πολύ μεγάλη έκταση η εμπορευματοποίηση και της κατοικίας: Επιχειρηματίες της Αρχαίας Ρώμης κτίζουν πλήθος κατοικιών σε άθλιες συνθήκες, τις γνωστές insulae, τετραώροφες πολυκατοικίες με στενά, άθλια, ανήλιαγα διαμερίσματα και καταστήματα (tavernae) στα ισόγεια, τα οποία εμπορεύονται, πωλούν και ενοικιάζουν στα προλεταριακά στρώματα της Ρώμης⁸. Θα πρέπει να σημειωθεί, ότι η Ρώμη ήταν σε πολύ πυκνή διάταξη κτισμένη, ιδίως στις λαϊκές συνοικίες, μετά όμως την πυρκαγιά (εμπρησμό του Νέρωνα;) θεσπίστηκε ο χωρισμός των πολυκατοικιών με δρόμους, και δημιουργήθηκαν έτσι οι νησίδες (insulae), θα λέγαμε σήμερα τα «οικοδομικά τετράγωνα». Στην απογραφή του Μ. Κωνσταντίνου βρέθηκαν 46.000 τέτοιες πολυκατοικίες (insulae) και 1.400 περίπου αρχοντικά αστικά μέγαρα (domi), που στέγαζαν τον πληθυσμό της πόλης που έφτανε τότε το ένα εκατομμύριο κατοίκους⁹.

Διαβάστε ολόκληρο το άρθρο

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *