cebaceaccebbceb1cebdcf84ceb1 ceadcf83cf84cf89 cebaceb1ceb9 cebcceb5 cebcceaccf83cebaceb1

Όπως ανακοινώθηκε πριν από λίγο, από σήμερα το πρωί επανέρχεται η υποχρέωση να φοράμε μάσκα και στους εξωτερικούς χώρους -οπότε, συμπεραίνω, και οι παρέες των παιδιών που θα μας πουν τα κάλαντα θα πρέπει επίσης να μασκοφορούν, αν και αυτό δεν το ανακοίνωσε ρητα ο υπουργός Υγείας.

Έστω και με μάσκα όμως, η σημερινή παραμονή των Χριστουγέννων είναι η μέρα που λένε τα Κάλαντα, οπότε θα επαναλάβω ένα παλιότερο άρθρο μας για τα λεξιλογικά και άλλα των καλάντων, που τελευταία φορά το είχαμε δημοσιεύσει εδώ πριν από πέντε χρόνια.

kalantaΠριν προχωρήσω στο άρθρο, να σας θυμίσω ότι συνεχίζεται η ψηφοφορία για τη Λέξη της χρονιάς, οπότε αν δεν έχετε ήδη ψηφίσει σας προτρέπω να ρίξετε τον οβ… την ψήφο σας εδώ!

Λοιπόν, μια και η μέρα το θέλει, ταιριάζει να μιλήσουμε σήμερα λιγάκι για την ιστορία όχι του εθίμου (έχουν γράψει τόσοι και τόσοι γι’ αυτό) αλλά της λέξης, της λέξης «κάλαντα».

Στην αρχή της αλυσίδας βρίσκουμε τις ρωμαϊκές νουμηνίες ή νεομηνίες, που τις έλεγαν calendae, καλένδες (υπάρχει και γραφή με k, kalendae, παρόλο που το γράμμα k είχε εκπέσει τότε). Για την προέλευση της λατινικής λέξης, είχε γραφτεί παλιότερα ότι προέρχεται από τη λατινική φράση calo luna novella, δηλαδή «ανακηρύσσω τη νέα σελήνη», με την οποία ο αρχιερέας του Καπιτωλίου ανάγγελλε τη νεομηνία. Ωστόσο, η φράση αυτή φαίνεται πως είναι προϊόν διπλής παρανάγνωσης, αφού οι περισσότερες πηγές την παραδίδουν ως calo Juno Covella, όπου Juno ήταν το ρωμαϊκό ισοδύναμο της Ήρας.

Το Covella μάλλον προέρχεται από το covus, παλαιότερη μορφή του cavus (“κούφιο”). Το κρίσιμο χωρίο είναι του Βάρρωνα (De lingua latina 6.27): Primi dies mensium nominati kalendae, quod his diebus calantur eius mensis nonae a pontificibus, quintanae an septimanae sint futurae, in Capitolio in curia Calabra sic dicto quinquies ‘kalo Iuno Covella’, septies dicto ‘kalo Iuno Covella’ (Οι πρώτες ημέρες του μήνα ονομάζονται Kalendae, επειδή τις ημέρες αυτές ανακοινώνονται [calantur] από τους ιερείς στην Αίθουσα των Ανακοινώσεων του Καπιτωλίνου οι Νώννες, εάν δηλαδή θα πέσουν στις πέντε ή στις επτά του μηνός, με τον ακόλουθο τρόπο: Ήρα Λειψή, σε καλώ την πέμπτη ημέρα ή Ήρα Λειψή, σε καλώ την έβδομη ημέρα). Προσέξτε και πάλι τη γραφή με k.

Ούτως ή άλλως, στην αρχή έχουμε το ρήμα calo, που είναι συγγενικό με το δικό μας το «καλώ» (και όχι δάνειο από το δικό μας όπως αφελώς γράφεται), αν και δεν έχω πρόχειρο τον Ερνού-Μεγιέ (το ετυμολογικό της λατινικής) κι έτσι κρατάω μιαν επιφύλαξη. Πάντως, από το calo προέκυψαν οι calendae και από εκεί και τα σημερινά calendar, calendrier, το δικό μας καλεντάρι κτλ.

Το ετυμολογικό λεξικό του Μπαμπινιώτη, στην πρώτη του έκδοση, έδινε σαν προέλευση της λ. καλένδες τη λαθεμένη λατινική φράση (calo Juno novella). Η δεύτερη έκδοση διόρθωσε το λάθος, αλλά βέβαια δεν έχουν όλοι την ευχέρεια να προμηθεύονται τις επανεκδόσεις οπότε η αρχική, λαθεμένη εκδοχή αναφέρεται συχνά.

Στα ελληνικά, η λέξη calendae πέρασε ως δάνειο, σχεδόν πάντα στον πληθυντικό: καλένδαι και (πιο συχνά) καλάνδαι. Από εκεί και τα κάλανδα, που αρχικά ήταν η πρώτη μέρα του μήνα, γρήγορα όμως έφτασε να σημαίνει την πρωτοχρονιά. Για παράδειγμα, σε ένα αστρολογικό βιβλίο, ένα «calendologion», στο TLG βρίσκω προβλέψεις για κάθε χρόνο ανάλογα με το τι μέρα πέφτει η πρωτοχρονιά. Για να επωφεληθούμε από την παραδομένη γνώση, φέτος που η πρωτοχρονιά πέφτει Σάββατο θα συμβούν τα εξής:

Σάββατος ἐὰν γένωνται κάλανδα, χειμὼν ἐπαχθής, ἔαρ καὶ θέρος ἀνεμώδη, ὑδάτων καταφορὰ πλείστη καταγενήσεται, χάλαζα πεσεῖται, φθινόπωρον ξηρόν (στένωσις καρπῶν) ἀλλὰ χρήσιμον, προβάτων ἀπώλεια, τρυγητοῦ σπάνη, πυρετοὶ καὶ τριταῖοι ἐπικρατήσουσι καὶ διάφοροι νόσοι ἐν τοῖς ἀνθρώποις. ἐμπρησμὸς πολύς, γερόντων ἀπώλεια, ἡ γῆ κινήσεται, φόβος ἔσται πολὺς καὶ μέλιτος λεῖψις.

Βέβαια, το σύστημα αυτό έχει το ελάττωμα ότι μόνο εφτά πιθανότητες υπάρχουν για κάθε χρόνο, με βάση τη μέρα της πρωτοχρονιάς. Μήπως όμως αυτό είναι προτέρημα διότι προσφέρει ακαταμάχητη απλότητα; Πάντως, αυτό με τους πυρετούς και τις διάφορες νόσους δεν μου αρέσει, ούτε το άλλο για τον σεισμό.

Τη σημασία Κάλαντα = πρωτοχρονιά τη διασώζει και το μεσαιωνικό λεξικό του Κριαρά, αλλά σήμερα βέβαια κάλαντα λέγονται τα ευχετήρια τραγούδια που τραγουδούν τα παιδιά στα σπίτια και στα μαγαζιά την περίοδο των Χριστουγέννων. Πότε έγινε η επέκταση και αλλαγή της σημασίας δεν το ξέρω. Βρίσκω κάπου ότι το 662 η Στ΄Οικουμενική Σύνοδος καταδίκασε τις εορτές αυτές με το 62ο Κανόνα της: «Τας ούτω καλουμένας Καλάνδας και τα λεγόμενα Βοτά και τα καλούμενα Βρουμάλια και την εν πρώτη του Μαρτίου επιτελουμένην πανήγυριν, καθάπαξ εκ της των πιστών πολιτείας περιαιρεθήναι βουλόμεθα» και τότε δημιουργήθηκαν ως υποκατάστατο τα κάλαντα. Και ενώ ο κανόνας της 6ης Οικουμενικής Συνόδου πράγματι έχει έτσι όπως παρατίθεται, είμαι δύσπιστος γι’ αυτή την εξήγηση, ότι δηλαδή εξαιτίας της απαγόρευσης των Καλανδών φτιάχτηκαν τα κάλαντα.

Όσο για τις καλένδες, έχουμε την παροιμιακή φράση «παραπέμπω στις (ελληνικές) καλένδες» που τη χρησιμοποιούμε για να δηλώσουμε μιαν ανύπαρκτη ημερομηνία. Υπάρχουν κάμποσοι καλοπροαίρετοι και κάμποσοι λαθοθήρες που επιμένουν ότι είναι σοβαρό λάθος να λέμε «παραπέμπω στις καλένδες» σκέτο, ότι πρέπει να λέμε «παραπέμπω στις ελληνικές καλένδες» διότι ελληνικές καλένδες δεν υπήρχαν, ενώ ρωμαϊκές υπήρχαν.

Για το θέμα αυτό έχω ξαναγράψει (ηλεκτρονικά εδώ και πληρέστερα στο βιβλίο μου Γλώσσα μετ’ εμποδίων), οπότε θα είμαι σύντομος (τρόπος του λέγειν):

Η παροιμία «στις ελληνικές καλένδες» δεν είναι ελληνική, είναι λατινική. Την έπλασε, θαρρώ ο αυτοκράτορας Αύγουστος, μιλώντας για κάποιους μπαταχτσήδες χρεοφειλέτες, Πληρώνουν, είπε «ad calendas graecas». Οι calendas ήταν οι πρώτες μέρες κάθε μηνός του ρωμαϊκού σεληνιακού ημερολογίου, αρχίζοντας από την πρώτη του μηνός δηλ. το αντίστοιχο της ελληνικής νεομηνίας ή νουμηνίας αν προτιμάτε.

Για τον Ρωμαίο της εποχής του Αυγούστου, η υπόσχεση «θα σε πληρώσω στις καλένδες» ήταν εντελώς κυριολεκτική, ισοδύναμη με τη δική μας «θα σε πληρώσω την πρώτη του μηνός», ενώ η έκφραση «θα σε πληρώσω στις ελληνικές καλένδες» έδινε πράγματι την αίσθηση του γκροτέσκου, ισοδύναμη με τις δικές μας «θα σε πληρώσω του Αγίου Ποτέ» (ίνα μη τι χείρον είπω) ή «το μήνα που δεν έχει Σάββατο». Η έκφραση δεν φαίνεται να μεταφέρθηκε στα ελληνικά της εποχής ή στα ελληνικά της βυζαντινής εποχής. Έψαξα σε όλη την αρχαία ελληνική γραμματεία και δεν βρήκα να υπάρχει καμιά αναφορά σε «ελληνικές καλένδες» ή «καλάνδες» μια και αυτός ήταν ο συχνότερος ελληνικός τύπος. Εικάζω ότι η νεοελληνική παροιμιακή έκφραση είναι δάνειο του 19ου αιώνα από τα γαλλικά  Αν όντως έτσι είναι, τότε εκείνοι οι λίγοι (και εκλεκτοί τάχα;) που γράφουν «εις τΑς ελληνικΑς καλένδΑς» νομίζοντας ότι έτσι επικοινωνούν με τα τρισχιλιετή νάματα πλανώνται οικτρά· μια καρακαθαρευουσιανιά αντιγράφουν και διαιωνίζουν. Αν θέλουν να κοινωνήσουν με τα νάματα, να πούνε «εις καλάνδας» ή «ες νουμηνίαν».

Για να ανακεφαλαιώσω: για τους Ρωμαίους πριν από 2000 χρόνια, η έκφραση ad calendas graecas έδειχνε πράγματι μιαν ανύπαρκτη ημερομηνία, αφού ελληνικές calendas δεν υπήρχαν. Ο σημερινός Έλληνας, δεν γνωρίζει ούτε ελληνικές καλένδες, ούτε ρωμαϊκές ούτε αργεντίνικες, επομένως για τον σημερινό Έλληνα οι σκέτες καλένδες είναι εξίσου ανύπαρκτη ημερομηνία.

Ας επιστρέψουμε στα κάλαντα όμως, που είναι γνωστά στη Βόρεια Ελλάδα και σαν «κόλιντα», «κόλιαντα» και «κόλιεντα», υπάρχει δε και το έθιμο «κόλιντα μπάμπω» δηλαδή «κάλαντα γιαγιά», διότι κόλιντα είναι η σλάβικη εκδοχή της λέξης κάλαντα.

Σε εφημερίδα του 1903 βρίσκουμε μεταμεσονύχτια κάλαντα που ψάλλονταν στη Χρούπιστα (σήμερα Άργος Ορεστικό):

Κόλιντα κοντίλινα
σούρου βαβασίλινα
Κοντό σκυλί μας έφαγε
καλή κουλούρα μπα,
μπου να μη τσακίσω θύρα
θύρα παραθύρι
και τώρα και του χρόνου

Σήμερον είναι κόλιντα
Αύριον είναι ο Χριστός
Ο Χριστός γεννάται
Γεννάται και βαφτίζεται
Εις ουρανούς πηγαίνει
Άγγελοι χαίρουν, χαίρουν ,
Δαίμονες σκάζουν, σκάζουν,
Και τα σίδερα σφραγκιάζουν
Και τώρα και του χρόνου.

Βέβαια, υπάρχουν πάρα πολλές παραλλαγές καλάντων, που λέγονταν πριν επικρατήσει η ομοιόμορφη εκδοχή. Μια πολύ συχνή ήταν το «Χριστούγεννα πρωτούγεννα, πρώτη γιορτή του χρόνου…» ενώ σε παλιότερο άρθρο ο φίλος μας ο Δημήτρης Μαρτίνος είχε αναφέρει τα κάλαντα που έλεγαν στα Θερμιά:

Ἤρχαμε κι ἀπόρχαμε στ’ ἀφέντη μας τὴν πόρτα
ὁπού ‘χει ἀμπέλι’ ἀτρύγητα κι αὐλὲς μαρμαρωμένες,
ποὺ κατεβαίν’ ἠ πέρδικα πίνει νερὸ ἀνεβαίνει,
δροσίζει τὴ φτερούγα τσης, δροσίζει τὸν ἀφέντη.
Ἐσένα πρέπει ἀφέντη μου κορώνα στὸ κεφάλι
νὰ σὲ ξεπερετήσουμε οὗλοι, μικροὶ-μεγάλοι…
[καὶ συνέχιζε μὲ παινέματα γιὰ τὴν κυρά]

Κλείνω εδώ, με μια προτροπή: αν σας χτυπήσουν την πόρτα για να σας πουν τα κάλαντα, ανοίξτε και δώστε τους -είτε φοράνε μάσκα είτε όχι!

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *