ceb7 ceb4ceb9ceaccebbceb5cebeceb7 cf84cebfcf85 ceb4cf8cceb3ceb7

Κάπως περίεργος είναι ο σημερινός μας τίτλος -ποια διάλεξη, και κυρίως ποιος δόγης.

Τη λέξη «δόγης» την έχουμε συσχετίσει με τη Δημοκρατία της Βενετίας, αν και το αξίωμα υπήρχε και σε άλλες ιταλικές πόλεις-κράτη του Μεσαίωνα, και κυρίως στη Δημοκρατία της Γένοβας. Αλλά η Δημοκρατία της Βενετίας έχει πάψει να υφίσταται από το 1797, το δε αξίωμα δεν ήταν κληρονομικό ώστε να συνεχίζεται η διαδοχή, όπως συμβαίνει με κάτι μονάρχες που συνεχίζουν να αυτοχαρακτηρίζονται πρίγκιπες και βασιλιάδες παρόλο που ο θρόνος τους έχει πάψει να υπάρχει. Οπότε, ποιος δόγης εμφανίστηκε να δώσει διάλεξη;

Ομολογώ ότι ο τίτλος μου είναι παραπλανητικός -ήθελα όμως να χρησιμοποιήσω αυτές τις δύο λέξεις, «διάλεξη» και «δόγης».

Γιατί αυτές τις δύο λέξεις; Διότι θέλω να σας μιλήσω σήμερα για τον νέο τόμο του Ιστορικού Λεξικού της Ακαδημίας, ακριβέστερα για το 1ο τεύχος του 7ου τόμου, που εκδόθηκε πριν από λίγο καιρό, και που ξεκινάει από το λήμμα «διάλεξη» και τελειώνει στο λήμμα «δόγης».

Για να μην μπερδευόμαστε, δεν εννοώ το Χρηστικό Λεξικό της Νεοελληνικής Γλώσσας, έκδοση επίσης της Ακαδημίας Αθηνών, που εκδόθηκε στα τέλη του 2014 και το είχαμε παρουσιάσει κι εδώ και συχνά πυκνά το αναφέρω και σε διάφορα άρθρα του ιστολογίου. Εννοώ το Ιστορικό Λεξικό, που ο πλήρης τίτλος του είναι «Ιστορικόν Λεξικόν της Νέας Ελληνικής» με υπότιτλο «της τε κοινώς ομιλουμένης και των ιδιωμάτων», ΙΛΝΕ συντομογραφικά.

Όπως μαρτυράει και η γλώσσα του τίτλου του, το ΙΛΝΕ ξεκίνησε ως εγχείρημα στη μακρινή δεκαετία του 1920, αμέσως με την ίδρυση της Ακαδημίας Αθηνών, με πρωτοβουλία του Γεωργίου Χατζιδάκι, οι δε πρώτοι τόμοι εκδόθηκαν στη δεκαετία του 1930. Ως το 1942 είχαν εκδοθεί τρεις τόμοι φτάνοντας μέχρι το λήμμα «βλέπω». Το1953 εκδόθηκε το πρώτο τεύχος του 4ου τόμου, βλεφαρίδα-γάργαρος, και ύστερα για δεκαετίες τίποτα, σε σημείο που να γίνει παροιμιώδες «το λεξικό της Ακαδημίας που άρχισε εδώ και πενήντα χρόνια και σταμάτησε στο Γάμμα»

Το 1980 όμως εκδόθηκε το δεύτερο τεύχος του 4ου τόμου, φτάνοντας ως το λ. γεροδέματος και στην ίδια δεκαετία εκδόθηκε, επίσης σε δύο τεύχη, το 1984 και το 1989, ο 5ος τόμος, φτάνοντας στο λημμα «δαχτυλωτός». Και ύστερα όλα σταμάτησαν ξανά, οπότε το παροιμιώδες λεγόμενο αναπροσαρμόστηκε στο «το λεξικό της Ακαδημίας που άρχισε εδώ και ογδόντα χρόνια και σταμάτησε στο Δέλτα».

Από το 1989 κύλησε πολύ νερό στ’ αυλάκι:  έγινε η αναπροσαρμογή των στόχων του Κέντρου Ερεύνης των Νεοελληνικών Διαλέκτων και Ιδιωμάτων, κατά καιρούς ανακοινωνόταν η οριστική διακοπή της έκδοσης του λεξικού, εκδόθηκαν έγκυρα και εκτενή λεξικά της νέας ελληνικής, μεταξύ άλλων και από την Ακαδημία το 2014, αλλά το 2017 εκδόθηκε επιτέλους ο έκτος τόμος: δε -διάλεκτος27 χρόνια μετά τον προηγούμενο. Τον τόμο αυτόν τον είχαμε παρουσιάσει και στο ιστολόγιο.

Και σήμερα, (μόλις) τέσσερα χρόνια μετά, εκδίδεται άλλος ένας τόμος (ή έστω ημίτομος), ενώ μαθαίνω ότι έχει προχωρήσει πολύ και ο επόμενος ημίτομος, με τον οποίο θα ολοκληρωθεί ο 7ος τομος και θα φτάνει εως το τέλος του γράμματος Δ.

Ο νέος ημίτομος έχει 538 σελίδες. Από αυτές οι 106 (με ελληνική αρίθμηση) είναι η, αναγκαστικά εκτενής, εισαγωγή (με απαρίθμηση όλων των πηγών που χρησιμοποιήθηκαν) και οι 432 είναι το «ψαχνό», τα λήμματα του λεξικού, από τη διάλεξη έως τον δόγη, συνολικά 2411 λήμματα.

Για να κάνουμε μια μπακάλικη σύγκριση, στο Χρηστικό Λεξικό της Ακαδημίας, το τμήμα που αντιστοιχεί στα λήμματα από «διάλεξη» ως το «δόγης» πιάνει 36 σελίδες μόνο! Αυτό συμβαίνει επειδή το ΙΛΝΕ όχι μόνο έχει πλάτος (αφού εξετάζει όλα τα ιδιώματα της νεοελληνικής) αλλά και βάθος απαράμιλλο, αφού εξετάζει κάθε λήμμα σε πολύ μεγάλη ανάλυση -έτσι, το λήμμα «διαφεντεύω» (χωρίς τα παράγωγα) πιάνει μία ολόκληρη μεγάλη σελίδα, ενώ στο Χρηστικό το αντίστοιχο λήμμα εξαντλείται, και λογικά, σε πέντε αράδες. Λογικά, διότι διαφορετική είναι η αποστολή των δύο λεξικών.

(Παρεμπιπτόντως, και περιέργως, το Χρηστικό ΔΕΝ έχει λήμμα «δόγης», επειδή καταρτίζει το λημματολόγιό του με βάση τη συχνότητα των λέξεων. Δεν με βρίσκει σύμφωνο η επιλογή αυτή, σκεφτείτε κάποιον που θα συναντήσει τη λέξη στα διαβάσματά του).

Να κάνω μια ακόμα σύγκριση του λημματολογίου του ΙΛΝΕ με το λημματολόγιο του Χρηστικού. Στο Χρηστικό, οι πρώτες λέξεις από διπλο- είναι: διπλοβάρδια, διπλογραφία, διπλογραφικός, διπλοεγγεγραμμένος, διπλοειδής, διπλοθεσία, διπλοθεσίτης, διπλοθλαστικότητα. Εννιά λήμματα.

Αντίστοιχα, στον 7ο τόμο του ΙΛΝΕ: διπλοαμπαρώνω, διπλοανεβασμένος, διπλοαπολογιέμαι, διπλοβαραίνω, διπλοβάρδια, διπλόβαρος, διπλοβαρώ, διπλοβατώ, διπλοβάδισμα, διπλοβδομαδιάζω, διπλοβελονιά, διπλοβεργιά, διπλοβόσκω, διπλοβράζω, διπλοβρακώνω, διπλοβυζαίνω, διπλοβύζης, διπλοβύζω, διπλογάλονος, διπλογγόνι, διπλογενιά, διπλογέφυρα, διπλογιορτή, διπλογιόρτι, διπλογκρέμπενος, διπλόγνωμος, διπλογομαριάρης, διπλογόνατα, διπλογονατίζω, διπλογονάτισμα, διπλογόνατος, διπλογρέμπενος, διπλόγροσο, διπλογρουσούζης, διπλογρουσουζιά, διπλογυρίζω, διπλογύρισμα, διπλογύριστος, διπλοδέκατο,  διπλόδεμα, διπλοδεματιάζω, διπλοδένω, διπλοδιαβάζω, διπλοδιάβασμα, διπλοδιγνωμιά, διπλοδικελλιά, διπλοδιμουριά, διπλοδιχογνωμιά, διπλοδοντέτιν, διπλοδόντης, διπλοδοντιάζω, διπλόδοντο, διπλοεγγεγραμμένος, διπλοεγγόνι, διπλοεγγονός, διπλοεχτιμιά, διπλοζεύγι, διπλοζυγιάζω, διπλοζύγι, διπλοζυγίζω, διπλόζωνος, διπλοθάλαμος, διπλοθανατωμένος, διπλοθείος, διπλοθεσία, διπλοθεσίτης, διπλόθυρα, διπλόθυρος. Σύνολο 68 λήμματα.

Δηλαδή, στα 9 λήμματα του Χρηστικού αντιστοιχούν 68 λήμματα του ΙΛΝΕ, ωστόσο 4 από τα 9 λήμματα του Χρηστικού (διπλογραφία, διπλογραφικός, διπλοειδής, διπλοθλαστικότητα) δεν υπάρχουν στο ΙΛΝΕ. Το Χρηστικό έχει σύγχρονο λεξιλόγιο, με ιδιαίτερη έμφαση σε επιστημονικά λήμματα ενω το Ιστορικό έχει λεξιλόγιο που απηχεί μιαν αγροτική Ελλάδα, που σε μεγάλο βαθμό δεν υπάρχει πια. Αυτό φαίνεται και από τα παραπάνω λήμματα -και μη νομίσετε ότι «διπλοδιαβάζω» σημαίνει «διαβάζω δυο φορές» -είναι ηπειρώτικη λέξη που σημαίνει «οργώνω τρεις φορές τον ίδιο αγρό». Ενώ διπλογρέμπενος είναι ο πετεινός που έχει διπλό γρεμπένι, δηλαδή διπλό λειρί ή που έχει παχύ λειρί.

Θα ήταν όμως σοβαρό λάθος να συμπεράνουμε ότι η χρησιμότητα του Ιστορικού Λεξικού εξαντλείται στο λειρί του πετεινού ή, τέλος πάντων, στο λεξιλόγιο του αγροτικού κόσμου και σε «λέξεις που χάνονται». Eξίσου λάθος θα ήταν να σκεφτούμε ότι το επιτελείο που συνέταξε τον 7ο τόμο απλώς χρησιμοποίησε το συγκεντρωμένο παλαιό υλικό. Παραθέτω μιαν ολόκληρη σελίδα, για να πάρετε μια γεύση, και διάλεξα μια σελίδα που έχει κυρίως λήμματα του σημερινού λεξιλογίου:

ilne54

Βλέπουμε ότι υπάρχουν παραθέματα πολύ πρόσφατα, ακόμα και του 2020, όπως επίσης και από τη λογοτεχνία (Αναγνωστάκης, Μέλπω Αξιώτη, Πετσάλης, Πεντζίκης). 

Πιο σημαντικό είναι ότι το Ιστορικό Λεξικό λειτουργεί ως γλωσσικό ληξιαρχείο. Για παράδειγμα, στη λέξη «διαπροσωπικός», τα άλλα γενικά λεξικά (Μπαμπινιώτης, ΛΚΝ) μάς λένε απλώς ότι είναι μεταφραστικό δάνειο από τα γαλλικά ή τα αγγλικά, ενώ το Χρηστικό προσθέτει την πληροφορία ότι η γαλλική αντίστοιχη λέξη μαρτυρείται από το 1920. Εδώ, το ΙΛΝΕ  προσθέτει ότι στα ελληνικά η λέξη υπάρχει «τουλάχιστον από το 1937», μια πληροφορία πολύτιμη που δεν θα τη βρούμε πουθενά αλλού. Και αυτή η προσπάθεια χρονολόγησης γίνεται συστηματικά -ας πούμε, στο λήμμα «διπλοθεσίτης» βλέπουμε ότι η λέξη μαρτυρείται τουλάχιστον από το 1950, ενώ δίνονται παραθέματα από εφημερίδα του 2010 και από μυθιστόρημα της Μάρως Δούκα. Παρομοίως, ο τύπος «διθέσιο» υπάρχει τουλάχιστον από το 1928 ενώ το δίζυγο από το 1837. 

Στο Ιστορικό βρίσκει κανείς πληροφορίες που δεν θα τις έβρισκε πουθενά αλλού -εννοώ, σε λεξικό. Ας πούμε, στο λήμμα «διηγούμαι» θα βρείτε ότι ο μεταπλασμός σε ενεργητικό τύπο, που τον ξέρουμε από το διάσημο «και διηγώντας τα να κλαις» του Σολωμού, υπάρχει ήδη σε χωρίο του 3ου αιώνα, «ήθελον δε ελθείν δι’ υμών ίνα διηγήσω υμίν τα γενόμενα ημίν». Στο λήμμα «δίνω» που είναι, εύλογα, το εκτενέστερο του τόμου και εκτείνεται σε εφτά μεγάλες σελίδες, καταγράφονται όλοι οι παράλληλοι διαλεκτικοί τύποι, σε όλους τους χρόνους και τα πρόσωπα, με χρονολόγηση των βασικών τύπων. 

To ίδιο ισχύει και για άλλες βασικές λέξεις της κοινής όπως διατάσσω, διαφέρω, δίχως ή διώχνω. Στο Ιστορικό Λεξικό εκτίθεται όλη η ιστορία κάθε λέξης, με μεγάλο εύρος τύπων και σημασιών που δεν έχουν επιβιώσει στην κοινή νεοελληνική αλλά είναι απαραίτητοι κρίκοι της εξελικτικής αλυσίδας κάθε λέξης. Το καθένα από αυτά τα λήμματα έχει πραγματικά πολύ μεγάλο ενδιαφέρον -και εδώ είναι η μεγάλη αλλά όχι άμεσα προφανής αξία του ΙΛΝΕ -όχι μόνο στο ότι περιέχει λέξεις που δεν λέγονται πια.

Πολύ σημαντικό είναι και το ετυμολογικό σκέλος του Ιστορικού Λεξικού, όπου σε πολλές περιπτώσεις δίνονται νέες ετυμολογήσεις, όπως στο λήμμα «διάργος». Διάργος είναι η ακαλλιέργητη λωρίδα γης ή το αυλάκι ανάμεσα σε χωράφια ή αμπέλια, που χρησιμεύει ως σύνορο και ως δίοδος. Είναι λέξη σχεδόν πανελλήνια αν και κυρίως στη βόρεια Ελλάδα ακούγεται. Στο ΙΛΝΕ παρατίθενται οι προηγούμενες προσπάθειες ετυμολόγησης της λέξης και προτείνεται νέα ετυμολόγηση από το μεσαιωνικό ουσιαστικό «ο διώρυγος», που τη βρίσκω πειστική δεδομένου ότι υπάρχουν σε διάφορα ιδιώματα και τύποι που διατηρούν το -υ-, διάρυγος. 

Από το Ιστορικό Λεξικό έμαθα επίσης ότι ο δόγης ετυμολογείται από το dose της βενετικής γλώσσας, που προέρχεται από την αιτιατική, ducem, του λατινικού dux, δηλαδή ο δόγης είναι ξαδερφάκι του δούκα. Φυσικά, είναι τύπος της λόγιας παράδοσης και στο οικείο λήμμα καταγράφονται επίσης μεσαιωνικοί δημώδεις τύποι όπως ο ντούζης και ο ντούζες ή ντόζες. 

Ο συγκεκριμένος τόμος, καθώς περιέχει λήμματα από το γράμμα δ, έχει την ιδιαιτερότητα ότι περιέχει πολλά λήμματα σαν τον δόγη, δηλαδή που έχουν λόγιους/εξελληνισμένους τύπους από δ- και λαϊκούς/δημώδεις τύπους από ντ-. Αυτές οι διτυπίες συχνά θέτουν στον λεξικογράφο το πρόβλημα, ποιος τύπος θα θεωρηθεί πρωτεύων. Στην περίπτωση του δόγη δεν υπάρχει δυσκολία επιλογής, αφού οι τύποι ντούζης κτλ. είναι ξεχασμένοι σήμερα. Αλλά σε άλλες περιπτώσεις, η επιλογή δεν είναι τόσο προφανής. Δογάνα ή ντογάνα; Δοβλέτι ή ντοβλέτι; Διλετάντης ή ντιλετάντης; Οι λεξικογράφοι του ΙΛΝΕ επέλεξαν να έχουν ως κύριο τύπο το ντογάνα, ντοβλέτι, οπότε στον παρόντα τόμο υπάρχει απλώς παραπομπή, δηλ. «δογάνα βλ. ντογάνα». Αντίθετα, θεωρούν κύριο τύπο το «διλετάντης» και όχι το «ντιλετάντης». Ομολογώ πως εγώ θα θεωρούσα κύριο τύπο το «δοβλέτι» και τον «ντιλετάντη», αλλά εγώ είμαι ντιλετάντης οπότε μάλλον δίκιο έχουν εκείνοι. 

 Είπα και πιο πάνω ότι το Ιστορικό Λεξικό έχει πληροφορίες που σε κανένα άλλο λεξικό δεν βρίσκονται, τόσο για λέξεις διαλεκτικές ή/και ξεχασμένες (το ένα δεν συμπίπτει με το άλλο) όσο και για λέξεις της κοινής, στο σκέλος της χρονολόγησης και της ετυμολογίας. Μήπως όμως σε μια καταχρεωμένη Ελλάδα είναι πολυτέλεια να συνεχίζεται ένα τέτοιο λεξικό και ένα εκδοτικό εγχείρημα που θα διαρκέσει ακόμα πολλές δεκαετίες; 

Ως προς το τελευταίο, η έκδοση του νέου ημιτόμου και η αναμενόμενη έκδοση του επόμενου προκαλεί αισιοδοξία. Όχι, δεν θα ζήσουμε (οι περισσότεροι) να δούμε το τέλος του Ιστορικού Λεξικού, αλλά είναι ρεαλιστικό να εκδίδεται ένας ανάλογος τόμος κάθε 2 ή 3 χρόνια. Η έγχαρτη μορφή είναι βεβαίως δαπανηρή και προκαλεί καθυστερήσεις (διότι οι τόμοι πρέπει αναγκαστικά να τυπωθούν από το Εθνικό Τυπογραφείο) οπότε θα πρέπει στο άμεσο μέλλον να εξετάσει η Ακαδημία τουλάχιστον την παράλληλη ηλεκτρονική πρόσβαση (κάτι που ισχύει και για το Χρηστικό Λεξικό). 

Αλλά, κατά τη γνώμη μου, και όπως έχω ξαναγράψει, ακόμα και στη σημερινή χρεοκοπημένη Ελλάδα της μεταμνημονιακής λιτότητας, το υλικό του Ιστορικού Λεξικού πρέπει να γίνει κτήμα των Ελλήνων.

 

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *