ceb5cf81cf89cf84ceb9cebaceac cebf cf80ceadcebccf80cf84cebfcf82 cf84cf8ccebccebfcf82 cf84cf89cebd cf87cf81cebfcebdcebfceb3cf81ceb1cf86

Μόλις κυκλοφόρησε, από τις εκδόσεις Αρχείο όπως πάντα, και σε δική μου επιμέλεια, ο τόμος Ερωτικά, με 181 χρονογραφήματα του Κώστα Βάρναλη, δημοσιευμένα σε αθηναϊκές εφημερίδες την περίοδο 1939-1954.

eros coverΕίναι ο πέμπτος τόμος με χρονογραφήματα του Βάρναλη που εκδίδω από τις εκδόσεις Αρχείο. Προηγήθηκαν, το 2016 τα «Αττικά», με χρονογραφήματα για την Αθήνα και την Αττική, το 2017 τα «Αστυνομικά«, με χρονογραφήματα από γεγονότα του αστυνομικού δελτίου, το 2019 τα «Συμποσιακά», με χρονογραφήματα εμπνευσμένα από το καφενείο και την ταβέρνα, τον καφέ και το τσιγάρο, το πιοτό και το φαΐ και το 2020 τα Πολεμικά, γραμμένα τις μέρες του πολέμου του 1940-41. Από τις ίδιες εκδόσεις έχω παρουσιάσει παλιότερα δύο άλλους τόμους με δημοσιογραφικά κείμενα του Βάρναλη: τα Γράμματα από το Παρίσι και το Τι είδα εις  την Ρωσσίαν των Σοβιέτ.

Σκοπός μας είναι, όσο αντέχουμε, να βγάλουμε κι άλλους τόμους με χρονογραφήματα του Βάρναλη, πάντοτε σε θεματική κατάταξη.

Τα χρονογραφήματα του Βάρναλη σε διάφορες εφημερίδες είναι πάνω από 3500. Από αυτά διάλεξα για τον παρόντα τόμο 181 κείμενα, με την εξής κατανομή:

7 προπολεμικά και 86 κατοχικά (Πρωία)

88 της μεταπολεμικής περιόδου 1950-54, από τα οποία 72 στον Προοδευτικό Φιλελεύθερο, 12 στην Προοδευτική Αλλαγή και 4 στην Αυγή (δειγματοληπτικά -δεν έβαλα περισσότερα, επειδή η εφημερίδα έχει αποφασίσει να εκδώσει, και έχει ήδη αρχίσει να εκδίδει, το σύνολο των χρονογραφημάτων του Βάρναλη στην Αυγή).

Βλέπουμε ότι οι δυο μεγάλες περίοδοι (κατοχή και μεταπόλεμος) εκπροσωπούνται περίπου εξίσου.

Στα κείμενα του τόμου αυτού, λοιπόν, θα βρείτε συγκεντρωμένα χρονογραφήματα που αναφέρονται στον έρωτα και στις γυναίκες, στον γάμο και τα προβλήματά του, στις σχέσεις των δύο φύλων και στις διαφορές τους, καθώς και τη θέση της γυναίκας στην κοινωνία. Πολλά χρονογραφήματα έχουν θέμα παρμένο από το αστυνομικό δελτίο ή από κάποιο παράξενο ειδησάριο, συνήθως του εξωτερικού.

Οι σχέσεις των δύο φύλων ήταν ένα από τα αγαπημένα θέματα των παραδοσιακών χρονογραφημάτων. Φυσικά, το θέμα εξεταζόταν ανάλαφρα, και βέβαια σχεδόν πάντοτε από την οπτική γωνία των ανδρών, διότι η μεγάλη πλειοψηφία των αναγνωστών της εφημερίδας αλλά και η συντριπτική πλειονότητα των δημοσιογράφων και ειδικά των χρονογράφων ήταν άνδρες.

(Να αναφέρω εδώ ένα εντυπωσιακό στοιχείο: Στους δύο τόμους της Βασικής Βιβλιοθήκης με τον γενικό τίτλο «Ο Κονδυλάκης και το χρονογράφημα» (1955) ανθολογούνται 55 συνολικά χρονογράφοι, όλοι άνδρες!).

Ο Βάρναλης δεν έρχεται σε ρήξη με το κυρίαρχο παράδειγμα, αλλά το αμφισβητεί έντονα και το υπονομεύει. Θα ήταν οπωσδήποτε άδικο να τον κρίνουμε με τα σημερινά μέτρα, ξεχνώντας πόσο έχουν αλλάξει -και προοδεύσει- οι αντιλήψεις και πόσο έχει βελτιωθεί η κοινωνική θέση της γυναίκας στα 70-80 χρόνια που έχουν περάσει από τότε που γράφτηκαν τα χρονογραφήματα του τόμου αυτού.

Πράγματι, σε πολλά από τα χρονογραφήματα του βιβλίου ο Βάρναλης υιοθετεί στερεότυπα της εποχής του, που αν τα εξέφραζε κάποιος σήμερα μπορεί να τα χαρακτηρίζαμε σεξιστικά, όπως π.χ. ότι η γυναίκα ζει μεν περισσότερο αλλά γερνάει πιο γρήγορα από τον άντρα ή τα παράπονα για τη γκρίνια και την κοφτερή γλώσσα των γυναικών.

Από την άλλη, πολλές φορές ο Βάρναλης ξεδιπλώνει το στερεότυπο κατηγορητήριο κατά των γυναικών μόνο και μόνο για να το ανατρέψει στο τέλος. Για παράδειγμα, στο χρονογράφημα «Μισογυνισμός», αφού διατυπώσει πλήρες κατηγορητήριο κατά των γυναικών καταλήγει: «έχουμε να παρατηρήσουμε πως όλ’ αυτά είναι συκοφαντίες». Άλλες φορές, δέχεται το στερεότυπο αλλά το δικαιολογεί με κοινωνικούς όρους: «Αυτή η κοινωνική δηλ. διαφορά κάποτε θα λείψει. Και θα λείψει κι η αντίστοιχη ψυχολογική διαφορά, που κάνει τον άντρα αυταρχικό και τη γυναίκα υποκρίτρια. Μαζί με την κοινωνική και την οικονομική τους απελευθέρωση, θ’ αποχτήσουν και την ηθική και την πνευματική, άντρες και γυναίκες».

Γενικά, σε πολλά χρονογραφήματα ο Βάρναλης αρέσκεται να παρουσιάζει και τις δύο οπτικές, ανδρική και γυναικεία, ενώ πολλές φορές αυτό γίνεται σε επόμενο χρονογράφημα, όπου κάποιος αναγνώστης ή κάποια αναγνώστρια αναλαμβάνει να εκθέσει την altera pars. Βέβαια, είναι συχνό τέχνασμα των χρονογράφων να παρουσιάζουν διάφορους φανταστικούς αναγνώστες εκφράζοντας τις δικές τους απόψεις μέσα από ένα βολικό φερέφωνο, αλλά καθώς είναι γνωστή η απήχηση που είχε η στήλη του Βάρναλη, ιδίως κατά την Κατοχή, πιστεύω πως πολλά από τα «απαντητικά» χρονογραφήματα προέρχονται πράγματι από αναγνώστες.

Είναι γεγονός λοιπόν ότι σε πολλά σημεία των χρονογραφημάτων διατυπώνονται οξύτατα «κατηγορώ» εναντίον των γυναικών, που και σήμερα τα ακούμε (όχι με τόση παρρησία διατυπωμένα) και που πριν από 80 χρόνια ήταν ο κυρίαρχος λόγος. Αλλά σε εξίσου πολλά σημεία, είτε ο ίδιος ο Βάρναλης είτε κάποια γυναίκα-περσόνα του, διατυπώνει θαρραλέο και πειστικό υπερασπιστικό λόγο υπέρ των γυναικών και εναντίον της πατριαρχίας, που μπορεί να ακούγεται και σήμερα αλλά που τότε, ιδίως στην Ελλάδα, δεν ακουγόταν. Ο Βάρναλης φτάνει μάλιστα στο σημείο να δικαιολογεί μια φόνισσα που σκότωσε τον εραστή που την εξέθεσε: «Ζητήσατε όχι τη γυναίκα παρά τον άντρα. Και την Κοινή Γνώμη».

Όπως φάνηκε και από ένα προηγούμενο απόσπασμα, χαρακτηριστικό του Βάρναλη είναι ότι εξετάζει τα πράγματα με την ταξική ματιά του αριστερού διανοούμενου, και δεν κουράζεται να επαναλαμβάνει ότι η ευθύνη για τα υποτιθέμενα «ελαττώματα των γυναικών» είναι η κοινωνική θέση της γυναίκας, π.χ. «Γιατί αν μια ή περισσότερες γυναίκες είναι ίσες ή ανώτερες από πολλούς άντρες, όμως κοινωνικά είναι κατώτερες. Σ’ αυτό δε φταίει η γυναίκα. Φταίει η… ανδροκρατία. Οι άντρες είναι οι κυρίαρχοι της συγκροτημένης πολιτείας και της κοινωνίας. Εφόσον δεν υπάρχει νομική και πολιτική ισότητα των δυο φύλων, αλλ’ η κατανομή των δικαιωμάτων είναι ετεροβαρής, τι τα θέλετε, κι η καλύτερη γυναίκα σ’ αυτό το σπουδαίο κεφάλαιο δεν μπορεί να εξισωθεί με τον άντρα. Αυτή η υποδεέστερη θέση της την εμποδίζει ν’ αναπτύξει όλες τις ικανότητές της, που δεν είναι σε τίποτε κατώτερες από του άντρα. Στο σπίτι, στην ποίηση, στις επιστήμες, στα διάφορα επαγγέλματα, στην πολιτική, στη διπλωματία, στον πόλεμο, όπου έτυχε ως τώρα η γυναίκα να δράσει, βγήκε άσος. Τα ονόματα της Σαπφώς, της μαντάμ Κιουρί, της Μαρίας Θηρεσίας, της Μπουμπουλίνας φωνάζουνε την αξία της γυναίκας», ή:

«Μπορεί φυσιολογικά και ψυχολογικά να διαφέρ’ η γυναίκα από τον άντρα, αλλ’ ούτε πνευματικά ούτε ηθικά είναι κατώτερή του. Και θα θεωρείται κατώτερη, όσο η κοινωνική και η νομική της θέση είναι κατώτερη από του αντρός.

Η ιστορία διαψεύδει αυτήν την πρόληψη με πολλά παραδείγματα μεγαλοφυΐας στην πολιτική, στην ποίηση, στην επιστήμη. Κι όταν θα καταργηθεί αυτή η μάστιξ της ανθρωπότητας, το Δίκιο του Ισχυροτέρου, κι οι γυναίκες εξισωθούνε με τους άντρες, δεν υπάρχει αμφιβολία πως θα προσφέρουν ανυπολόγιστες δυνάμεις για την ειρηνική προκοπή των λαών».

Η ιδεολογική του τοποθέτηση φαίνεται επίσης στη δυσπιστία με την οποία αντιμετωπίζει, στη δεκαετία του 1950, την παραχώρηση του δικαιώματος ψήφου στις γυναίκες· σε ένα χρονογράφημά του βάζει μια λαϊκή γυναίκα να μη συμμερίζεται καθόλου τον ενθουσιασμό μιας νεότερης: «Τόσα χρόνια είχανε οι άντρες ψήφο. Είδανε καμιά προκοπή; Τόση προκοπή θα ιδούμε και εμείς. Με τη ψήφο δε σώζεται ο ψηφοφόρος, σώζεται ο υποψήφιος…». Η δυσπιστία αυτή θυμίζει τις επιφυλάξεις που είχε εκφράσει σχεδόν 3 δεκαετίες νωρίτερα για τις φεμινιστικές διεκδικήσεις των πλούσιων γυναικών της αστικής τάξης (δείτε το «Φεμινιστικό συνέδριο» στο βιβλίο μας «Γράμματα από το Παρίσι»).

Ο Βάρναλης πιστεύει πως η χειραφέτηση της γυναίκας θα έρθει μέσα από τη συμμετοχή της στον επαγγελματικό στίβο· στηρίζεται σε αυτό και στα παραδείγματα των ευρωπαϊκών χωρών και ιδίως της Γαλλίας -χαρακτηριστικό είναι ότι στις αναμνήσεις του από τα χρόνια που έζησε στο Παρίσι ξεχωριστή θέση έχει η εντύπωση που του έκανε η «γυναικοκρατία» δηλαδή τα πλήθη των εργαζόμενων γυναικών που κατέκλυζαν τους δρόμους του Παρισιού το 1919, ενώ ήταν θέαμα σπάνιο στην Αθήνα.

Τέλος, σε μερικά μεταπολεμικά του χρονογραφήματα ο Βάρναλης κοροϊδεύει με πολύ κέφι τους σεμνότυφους που είχαν κηρύξει εκστρατεία ενάντια στην «ανηθικότητα» και στο «γυμνόν». Το χρονογράφημα «Περί εμβουτίων κλπ.» (του 1950, που το έχουμε παρουσιάσει και στο ιστολόγιο) θα είχε θέση σε μιαν ανθολογία χιουμοριστικών χρονογραφημάτων.

Θα με μαλώσετε ίσως που αναγγέλλω ένα βιβλίο μου και δεν περιλαμβάνω ένα απόσπασμα για να πάρετε μια γεύση, αλλά αυτό σκέφτομαι να το κάνω την Κυριακή, όπου θα βάλω ένα χρονογράφημα. Πάντως, στο ιστολόγιο έχουμε ήδη δημοσιεύσει, φέτος το καλοκαίρι, δύο από τα «ερωτικά» χρονογραφήματα του Βάρναλη, που περιλαμβάνονται στον τόμο:

Μπορείτε να βρείτε τα Ερωτικά του Βάρναλη στην Πολιτεία, τον Ιανό, τον Πατάκη, την Πρωτοπορία, τον Ευριπίδη και σε μερικά άλλα γνωστά βιβλιοπωλεία ενώ μέσα στις επόμενες μέρες θα φτάσει και σε άλλα. Σε κάθε περίπτωση το βιβλίο θα το βρίσκετε στη Ζαλόγγου 6, Εξάρχεια, στο βιβλιοπωλείο Συμμετρία, που έχει και τη διακίνηση. Παραγγελίες μπορείτε να κάνετε και από τον ιστότοπο των εκδόσεων Αρχείο.

Υστερόγραφο: Την έκδοση την ανάγγειλα χτες στο Φέισμπουκ και το Τουίτερ. Ανάμεσα στα άλλα σχόλια, ήταν και το εξής: Στο εξώφυλλο λέτε για σχέσεις των δύο φύλων. Μόνο δυο φύλα υπάρχουν; Ρώτησα πώς θα έπρεπε να ήταν η διατύπωση, αλλά δεν πήρα απάντηση…

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *