ceb1cf80cf8c cf80cebfcf8d ceb5ceafcebdceb1ceb9 ceb1cf85cf84cf8ccf82 cebf ceb7cebcceb5ceb4ceb1cf80cf8ccf82

Η αστυνομία συνηθίζει, στις ανακοινώσεις για τη σύλληψη πολιτών να αναφέρει αν πρόκειται για ημεδαπούς ή για αλλοδαπούς. Ημεδαποί βεβαίως είναι οι ντόπιοι, οι Έλληνες πολίτες. Αλλοδαποί οι ξένοι.

Στον ταραγμένο κόσμο των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, κάθε φορά που γίνεται λόγος για ημεδαπό που κατηγορείται για κάποιο αδίκημα, είναι μαθηματικά βέβαιο ότι θα βρεθεί κάποιος ξενόφοβος φωστήρας που θα πλειοδοτήσει: Να πάνε στις χώρες τους! Απέλαση αμέσως!

Σε ποιες χώρες όμως να απελαθούν οι ημεδαποί; Μια φορά στο Τουίτερ, σχολιάζοντας κάποιον που απαιτούσε «να σταλεί πίσω στη χώρα του» ένας ημεδαπός που είχε κατηγορηθεί για κάποιο έγκλημα, είχα αναρωτηθεί πού να βρίσκεται αυτή η Ημεδαπία, η χώρα των Ημεδαπών. Κάποιος άλλος είπε για το Ημεδαπιστάν, πιο κοντά στο ασιατικό πνεύμα.

Ολοφάνερα, πολλοί μπερδεύουν τον ημεδαπό με τον αλλοδαπό και φαντάζονται ότι είναι συνώνυμα ή υποθέτουν συγκεχυμένα πως οι ημεδαποί είναι μια ειδική κατηγορία αλλοδαπών.

Πριν από μερικές μέρες, η ανακοίνωση για τον νεαρό που κατηγορείται για προσβολή γενετήσιας αξιοπρέπειας στη Νέα Σμύρνη, μια περίπτωση που απασχόλησε πολύ τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έτσι κι αλλιώς, έδωσε αφορμή για μια ακόμα ερμηνεία της λέξης «ημεδαπός».

dapos2Κάτω από την ανακοίνωση της Αστυνομίας για τη σύλληψη του ημεδαπού, σχολιάζει η πρώτη: Είπαν ότι είναι Έλληνας. Και τη διορθώνει ο δεύτερος: Όταν λένε ημεδαπός είναι ξένος με ελληνικά χαρτιά.

Έχω συναντήσει και άλλους που φαντάζονται ότι ο όρος «ημεδαπός» αφορά ειδικά τους πολιτογραφημένους. Κάποιος άλλος, σε συζήτηση στο Τουίτερ, επέμενε ότι ο όρος «ημεδαποί» χρησιμοποιείται για τους Ρομά και μόνο.

Το μπέρδεμα (που δεν είναι πάντοτε αθώο) αναδεικνύεται στο έξυπνο σχόλιο κάποιου:

Σταματήστε επιτέλους να λέτε «ημεδαπός», μπερδεύεται ο κόσμος και δεν ξέρει αν πρέπει να θυμώσει ή να ξεπλύνει.
Κατά τα άλλα, νιώθει κανείς τον πειρασμό να ενδώσει στο στερεότυπο που θέλει τους ακροδεξιούς αμόρφωτους, που δεν ξέρουν καν τι σημαίνει «ημεδαπός». Ας αντισταθούμε όμως διότι δεν είναι πάντοτε τόσο απλό.

Αλλά εμείς εδώ λεξιλογούμε. Να πούμε δυο λόγια για τη λέξη που μας απασχόλησε σήμερα, τον ημεδαπό.

Η λέξη «ημεδαπός» είναι αρχαία, με τη σημασία «ντόπιος, που προέρχεται από τον τόπο μας, που ανήκει στον τόπο μας».

Σήμερα, τον όρο τον χρησιμοποιούμε μόνο για πρόσωπα, αλλά στην αρχαιότητα λεγόταν επίσης και για άψυχα, τη γη ή το νόμισμα, ή για αφηρημένα. Ας πούμε, στον Αριστοφάνη (στ. 220) ο Τρυγαίος, ακούγοντας τον Ερμή να του μεταφέρει μια στιχομυθία Αθηναίων, παραδέχεται ότι «ο γουν χαρακτήρ ημεδαπός των ρημάτων», δηλαδή ότι «έχει του τόπου μας τη βούλα αυτή η κουβέντα» στη μετάφραση του Θρ. Σταύρου.

Ετυμολογικά, ο ημεδαπός παράγεται από το θέμα ημε- της αντωνυμίας «ημείς», όπως π.χ. ο ημέτερος και απο το παραγωγικό τέρμα -απός, με ανάμεσά τους ένα πρόσφυμα -δ-. Ο ημεδαπός πλάστηκε κατά το μοντέλο του αντίθετού του, της λ. αλλοδαπός, που είναι λέξη ομηρική.

Πάντως, το δ του αλλο-δ-απού παρουσιάζει προβλήματα ερμηνείας. Συχνά το εξηγούν παραπέμποντας σε αμάρτυρο πανάρχαιο ουδέτερο *αλλοδ-, αλλά πολλοί ετυμολόγοι εκφράζουν αμφιβολίες. Πάντως, κατ’ αναλογία προς τον αλλοδαπό και τον ποδαπό έχουν επίσης φτιαχτεί ο ημεδαπός, ο παντοδαπός αλλά και ο τηλεδαπός (αυτός που κατάγεται από χώρα μακρινή), λέξη επίσης ομηρική που μόνο στα αρχαία υπάρχει.

Επίσης μόνο στα αρχαία βρίσκουμε τον υμεδαπό (ο δικός σας συμπατριώτης) όπως και τον ενδαπό (ενδαπός, ο ντόπιος μιας χώρας).

Ανέφερα πιο πάνω την αντωνυμία «ποδαπός» που χρησιμοποιόταν στα αρχαία ελληνικά για την κοινότερη ερώτηση που κάνουμε ακόμα και σήμερα σε κάποιον άγνωστο που συναντάμε και που έρχεται στα μέρη μας, αφού μάθουμε το όνομά του: από πού είσαι εσύ; τίνος είσαι εσύ παιδάκι μου; Ποδαπὸς τὸ γένος δ’ εἶ; ρωτάει στην πιο πάνω συζήτηση ο Ερμής τον Τρυγαίο. Στις πλάγιες ερωτήσεις βρίσκουμε και τον τύπο «οποδαπός».

Κατ’ επέκταση, ο ποδαπός πήρε και τη σημασία «Τι είδους είναι; Τι φυράματος; Τι καπνό φουμάρει;»

Κι εδώ θα δούμε κάτι το περίεργο. Παράλληλος τύπος του «ποδαπός», με επίδραση ίσως από το «ποτέ» ή το «πότε» εμφανίστηκε επίσης ο «ποταπός». Αρχικά, ποταπός σήμαινε ό,τι και ο ποδαπός, τι είδους είναι. Για παράδειγμα, στον Διονύσιο Αλικαρνασσέα διαβάζουμε: «κελεύσατε δὴ τοὺς δημάρχους εἰπεῖν ἐναντίον ὑμῶν, τί τὸ ἀδίκημά ἐστιν, ἐφ’ οὗ μέλλουσί μου κατηγορεῖν, καὶ ποταπὸν ὄνομα ἐπιγράψουσι τῇ δίκῃ». Ποταπόν όνομα, αλλά με τη σημασία «τι είδους όνομα;».

Όταν όμως ρωτάμε «τι λογής άνθρωπος είναι κάποιος», συνήθως παίρνουμε απαντήσεις αρνητικές, συχνότερα απ’ όσο θετικές. Ίσως γι’ αυτό, σταδιακά, η λέξη «ποταπός» πήρε τη σημερινή σημασία, δηλ. «τιποτένιος, ασήμαντος». Παράδειγμα, από τον Ευσέβιο (4ος αι. μ.Χ.): ὁ τοῖς πονηροῖς θύειν διὰ τοῦ χρησμοῦ παραινῶν τίς ἂν εὐλόγως καὶ ποταπὸς νομισθείη. Εδώ η αρνητική σημασία έχει πια εδραιωθεί.

Στη σημερινή γλώσσα, αυτη είναι και η μοναδική σημασία της λέξης «ποταπός». Η αλλαγή έχει συντελεστεί εδώ και αιώνες, οπότε δεν μας ενοχλεί και τη θεωρούμε, και σωστά, δεδομένη.

Όσο γι’ αυτούς που ενοχλούνται όταν βλέπουν στις ανακοινώσεις της αστυνομίας «ημεδαπούς» να κάνουν εγκλήματα, και προσπαθούν να τα δικαιολογήσουν, τάχα πως ο «ημεδαπός» σημαίνει «όχι αναντάμ μπαμπαντάμ Έλληνας», ε, αυτοί είναι ποταποί.

 

 

 

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *