ceb1cebdceb1ceb6ceb7cf84cf8ecebdcf84ceb1cf82 cf84cebfcebd ceb1cf81ceafcf83cf84ceb1cf84cebf cf84cebfcf85 cebacf8ecf83cf84ceb1 cebacebf

Ο φίλος μας ο ΚΩΣΤΑΣ, ο Κώστας Κούρτης δηλαδή, έβγαλε πριν από λίγο καιρό ένα ενδιαφέρον βιβλίο για τα οδωνύμια, δηλαδή τα ονόματα των δρόμων, του δήμου Αμπελοκήπων Θεσσαλονίκης.

aristcoverΤο έναυσμα για το βιβλίο αυτό τού το έδωσε το όνομα ενός μικρού δρόμου της πόλης του, της οδού Αριστάτου (που έχει πλέον μετονομαστεί σε Χρήστου Ράπτη). Ποιος να ήταν αυτός ο Αρίστατος; Ο Κώστας με είχε ρωτήσει τότε αλλά δεν είχα μπορέσει να βοηθήσω -επανέλαβε την απορία του και σε ένα σχόλιο στο ιστολόγιο.

Άρχισε λοιπόν ο Κώστας να αναζητεί τον Αρίστατο. Δεν τον βρήκε, αλλά η έρευνά του αποδείχτηκε γόνιμη, αφού καρπός της είναι ακριβώς το βιβλίο που εκδόθηκε πρόσφατα με τίτλο «ΟΔΟΙπορικό στους ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΟΥΣ Θεσσαλονίκης» από το Κέντρο Ιστορίας Αμπελοκήπων Θεσσαλονίκης (ΚΙΑΘ).

Θα δημοσιεύσω σήμερα τον πρόλογο του Κώστα στο βιβλίο του, στον οποίο αφηγείται ακριβώς την αναζήτηση του Αρίστατου, που οδήγησε στη συγγραφή του βιβλίου. Πιστεύω πως είναι πολύ καλό όταν καταρτισμένοι ερασιτέχνες σαν τον Κώστα, ωθούμενοι από το μεράκι τους και αξιοποιώντας τους πόρους που απλόχερα προσφέρει η νέα τεχνολογία, επιδίδονται σε σοβαρή έρευνα για την ιδιαίτερη πατρίδα τους ή για άλλους τομείς ενδιαφερόντων τους και δίνουν έργο που, πέρα από την αυτοτελή αξία του, μπορεί να αξιοποιηθεί και από τους πιο ειδικούς επιστήμονες.

Δεν αλλάζω φυσικά το κείμενο, αλλά προσθέτω στο τέλος ένα επιλογικό σχόλιο.
ΑΝΤΙ ΠΡΟΛΟΓΟΥ

Ο δρόμος είχε τη δική του ιστορία,
όμως, δεν την βρήκαμε γραμμένη πουθενά…

Αρίστατος και προς τιμήν του οδός «Αριστάτου», στην Επτάλοφο. Μάλιστα. Έλα μου όμως, όσους δρόμους, στενά και σοκάκια κι αν περπατήσαμε, πουθενά αλλού δεν βρήκαμε οδό Αριστάτου. Ποιος να ήταν άραγε ο Αρίστατος; Όσες εγκυκλοπαίδειες κι αν ανοίξαμε, σε όσα βιβλία κι αν ψάξαμε, Αρίστατο δεν συναντήσαμε. Μην ήταν παράκου- σμα του πρακτικογράφου, όταν βάφτιζαν τους δρόμους; Μην ήταν λάθος του επιγραφοποιού, όταν έφτιαχνε την πινακίδα; Μην, μην, μην …;

Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή, για να καταλάβετε κι εσείς την ιστορία. Όταν ασχοληθήκαμε για πρώτη φορά με τοπική ιστορία και με θέμα την εκπαίδευση στους Αμπελόκηπους, για την περίοδο 1928-30, από την έρευνά μας προέκυψαν, ως παράπλευρη γνώση, και τα ονόματα των πρώτων δρόμων των συνοικισμών Αμπελοκήπων και Επταλόφου. Φάνηκε ενδιαφέρον ως θέμα και είπαμε να αποτελέσει αντικείμενο έρευνας σε μια επόμενη μελέτη μας. Και αυτό έγινε, αφού περατώσαμε την πρώτη έρευνά μας.

Διαπιστώσαμε αρχικά ότι δεν υπήρχε – ή δεν ήταν γνωστή – επίσημη πράξη ονοματοθεσίας των οδών. Όταν απευθυνθήκαμε στις αρμόδιες υπηρεσίες της τοπικής αυτοδιοίκησης, δεν είχαν απάντηση επ’ αυτού. Θέσαμε λοιπόν ως πρώτο στόχο της έρευνάς μας την επίλυση αυτού του προβλήματος, την εύρεση της πράξης ονοματοθεσίας των οδών των νεοϊδρυθέντων συνοικισμών Αμπελοκήπων και Επταλόφου, εκεί στις αρχές της δεκαετίας του 1930. Γνωρίζαμε από τα Μαθητολόγια των 1ου και 2ου Δημ. Σχολείων ότι στη στήλη «Διεύθυνση κατοικίας» δηλώθηκαν ονόματα δρόμων, για πρώτη φορά, το έτος 1933.

Ως δεύτερο στόχο της έρευνάς μας θέσαμε να βρούμε και να καταδείξουμε τι νοηματοδοτεί το κάθε όνομα οδού. Είναι ένα στοιχείο που φανερώνει ευρύτερα την κουλτούρα, τη νοοτροπία και τα ιδιαίτερα ιδανικά μιας κοινωνίας σε συγκεκριμένες εποχές και σε συγκεκριμένο ιστορικό πλαίσιο. Με μια πρώτη ματιά, για την πλειοψηφία των δρόμων, το νόημα προέκυπτε σχεδόν αβίαστα. Για κάποιους λίγους δρόμους δημιουργούνταν μέσα μας κάποιες απορίες. Για έναν όμως δρόμο, την «οδό Αριστάτου», σηκώσαμε τα χέρια ψηλά. Τι ήταν ο Αρίστατος; Μας μπέρδευε και ως γραμματικό φαινόμενο και ως ιστορικό πρόσωπο. Δηλαδή, καλός – καλύτερος – άριστος και μετά άριστος – αριστότερος – αρίστατος; Μπα! θα μας κυνηγάνε οι γλωσσολόγοι. Από την άλλη, πουθενά στη βιβλιογραφία δεν συναντήσαμε ως ιστορικό πρόσωπο το όνομα «Αρίστατος».

Υποθέτοντας ότι μπορεί ο Αρίστατος να είναι πρόσωπο σύγχρονο της εποχής που ερευνούμε, αρχίσαμε μια εκτεταμένη αναζήτηση στο διαδίκτυο, μπας και βρούμε κάτι. Ναι, αλλά εμείς γι’ αλλού κινήσαμε, γι’ αλλού, κι αλλού η έρευνα μας έβγαλε. Μέσα από αυτή την αναζήτηση και, κυρίως, από το ψηφιοποιημένο αρχείο της εφημερίδας της Θεσσαλονίκης «Μακεδονία» ανακαλύψαμε, αναπάντεχα, μια σωρεία δημοσιευμάτων για τους προσφυγικούς συνοικισμούς «Αμπελόκηποι» και «Επτάλοφος», για την περίοδο 1924-1932. Ενθουσιαστήκαμε από αυτό το σπουδαίο ιστορικό υλικό, αφήσαμε προσωρινά στην άκρη τον Αρίστατο, κι έτσι προέκυψε η δεύτερη μελέτη μας για τους προαναφερθέντες συνοικισμούς, που τη δημοσιεύσαμε με τον τίτλο «Δυτικά της Θεσσαλονίκης».

Και να ’μαστε πάλι, χωρίς αντικείμενο έρευνας, αλλά με τον Αρίστατο πάντα στο μυαλό μας. Αφού αποκάμαμε από το ψάξιμο και τις αναζητήσεις σε διάφορες πηγές, αφήσαμε τον νου μας ελεύθερο να συλλογάται και να σκαρώνει υποθέσεις.

Μήπως ο Αρίστατος ήταν κάτοικος της περιοχής, πριν ακόμη έρθουν οι πρόσφυγες; Γνωρίζουμε ότι ο χώρος παρουσίαζε πάντα μια κινητικότητα ανθρώπινου δυναμικού. Καλλιεργητές, κτηνοτρόφοι, τεχνίτες, εργάτες, μικροεπαγγελματίες δραστηριοποιούνταν πάντα σε εκείνη την περιοχή.

Μήπως ο Αρίστατος ήταν υπάλληλος ή εργάτης στον παρακείμενο περικαλλή και ξακουστό για την εποχή του σιδηροδρομικό Σταθμό Κωνσταντινουπόλεως που είχαν χτίσει οι Τούρκοι και λειτουργούσε ήδη από το 1896; Τον χώριζαν μόνο οι σιδηροδρομικές γραμμές από τον χώρο της Επταλόφου. Σε αυτόν τον σταθμό μια πανσπερμία φυλών, θρησκειών και κοινωνικών τάξεων συνυπήρχαν, ανακατεύονταν και συνωστίζονταν, σκορπώντας τις φωνές, τα σφυρίγματα, τους θορύβους και τη σκόνη των παπουτσιών τους γύρω στα χωράφια των Αμπελοκήπων. Τούρκοι αγάδες, τσιφλικάδες και ανώτεροι σιδηροδρομικοί υπάλληλοι, Έλληνες εργάτες και τεχνίτες των γραμμών και των τρένων, βαστάζοι και λούστροι Βούλγαροι, Εβραίοι έμποροι αλλά και αχθοφόροι, Αρβανίτες μικροπωλητές και σαλεπιτζήδες, Ρουμάνοι…. και κάθε λογής και προέλευσης ταξιδιώτες και περιηγητές. Μήπως κι όλα αυτά ο Αρίστατος τα ζούσε από κοντά;

Κι όταν ήρθε ο 20ος αιώνας, που το πρώτο του μισό υπήρξε πολυτάραχο, μήπως πάλι ο Αρίστατος, από το σπιτάκι του ή το τενεκεδοκαλυβάκι του που είχε στην περιοχή, που μετέπειτα ονομάστηκε Επτάλοφος, παρακολούθησε από κοντά όλα όσα σημαντικά έγιναν σε αυτόν τον χώρο; Μήπως κρυφοέβλεπε τους Βούλγαρους Ουνίτες να πηγαινοέρχονται στη διπλανή Μονή Λαζαριστών, τότε Καθολικό Βουλγαρικό Σεμινάριο Ζέιτενλικ, όπου και το βουλγάρικο Ιεροσπουδαστήριο, στα χρόνια του Μακεδονικού Αγώνα; Μήπως ήταν παρών και υποδέχτηκε με ενθουσιασμό τον Ελληνικό Στρατό το 1912, όταν έμπαινε ελευθερω- τής στην πόλη της Θεσσαλονίκης, που πέρασε μια ανάσα από το σπίτι του, ανάμεσα σε Επτάλοφο και Μπέχτσιναρ; Κι ύστερα, με την κήρυξη του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, όταν κατέφθασαν κι εγκαταστάθηκαν εδώ, στα δυτικά, τα στρατεύματα της Αντάντ, μήπως πάλι ο Αρίστατος βρέθηκε δίπλα τους, συνομίλησε, αστειεύθηκε, έπαιξε μπάλα με τους στρατιώτες του στρατηγού Σαράιγ;

Κι όταν μας βρήκε το μεγάλο κακό, η Μικρασιατική καταστροφή του 1922 κι ακολούθησε η υπογραφή της συνθήκης της Λωζάνης (1923), κι άρχισε ο ξεριζωμός χιλιάδων συμπατριωτών μας από τις πατρογονικές τους εστίες, μήπως πάλι ο Αρίστατος έπαιξε τον ρόλο του; Μήπως ήταν αυτός που μάζεψε δίπλα του τα καραβάνια των προσφύγων που έφταναν στην περιοχή, τους υπέδειξε ελεύθερους χώρους, με στοιχειώδεις υποδομές, στην περιοχή γύρω από τον Σταθμό Κωνσταντινουπόλεως (που αργότερα αυτή η περιοχή ονομάστηκε Επτάλοφος) και τους προέτρεψε να χτίσουν εκεί τα πρόχειρα τενεκεδόσπιτά τους; Μήπως ήταν αυτός που στάθηκε δίπλα τους, αρωγός και συμπαραστάτης, στα πρώτα μεγάλα προβλήματα που αντιμετώπισαν και τους πρόσφερε βοήθεια και λύσεις;

Όλα τα παραπάνω ερωτήματα και άλλα που είχαμε ακόμη στο μυαλό μας, μάς όπλισαν με δύναμη και πάθος να λύσουμε οριστικά το μυστήριο του ονόματος «Αρίστατος». Γνωρίζοντας ότι οι προαναφερθέντες συνοικισμοί, διοικητικά, υπάγονταν τότε στον Δήμο Θεσσαλονίκης, στρέψαμε προς τα εκεί το ενδιαφέρον μας για την αναζήτηση της πράξης ονοματοθεσίας των οδών των συνοικισμών.

Σε παλαιότερη αναζήτησή μας στις υπηρεσίες του Δήμου Θεσσαλονίκης, όταν ακόμη αυτές στεγάζονταν στο παλιό Δημαρχείο – Καραβάν Σαράι, δεν κατέστη δυνατό να βρεθούν στοιχεία. Η απάντηση, τότε, ήταν ότι υπάρχουν χιλιάδες έγγραφα στα υπόγεια του Δημαρχείου και θα έπρεπε να γίνει προσωπική αναζήτηση, διαδικασία δύσκολη έως ανέφικτη. Με τη μεταστέγαση, όμως, του Δημαρχείου στο νέο κτίριο επί της οδού Βασιλέως Γεωργίου, ξανακάναμε απόπειρα αίτησης των αναζητουμένων στοιχείων. Αυτή τη φορά η προσπάθειά μας ευοδώθηκε. Με την αναδιάταξη των χώρων φαίνεται ότι μπήκε κάποια τάξη και οι ευγενείς και καλοπροαίρετοι υπάλληλοι του Δήμου, αφού υπογράψαμε κάποια απαραίτητα έντυπα, μας παρέδωσαν μεταξύ άλλων και αντίγραφο εκ του πρωτοτύπου της υπ’ αριθμόν 448/15-9-1931 Πράξης του Δημοτικού Συμβουλίου Θεσσαλονίκης, όπου περιλαμβανόταν και η ονοματοθεσία των οδών των συνοικισμών Αμπελοκήπων και Επταλόφου, δοσμένες μάλιστα και χωριστά, ανά συνοικία. Περιχαρείς, διαπιστώσαμε με μια πρώτη ματιά ότι το όνομα «Αρίστατος» συμπεριλαμβανόταν κι αυτό στην απόφαση. Σε ένα σημείο βλέπουμε: «Η ανώνυμος υπ’ αριθμ. 38 εις οδόν Αριστάτου».

Με το παραπάνω ντοκουμέντο στα χέρια μας, αναδιατάξαμε κάπως και τους στόχους της παρούσας μελέτης μας. Πέραν των αρχικών στόχων που προαναφέραμε, δηλαδή την εύρεση και παρουσίαση των διοικητικών νομιμοποιητικών πράξεων της χάραξης και ονομασίας των πρώτων οδών και τη νοηματοδότηση των ονομάτων τους, θέσαμε ακόμη δύο στόχους: τη χαρτογράφηση και αποτύπωση των οδών και των ορίων των οικιστικών συγκροτημάτων των αρχικών συνοικισμών Αμπελοκήπων και Επταλόφου, όπως αυτά προκύπτουν για το έτος 1931, μιας και οι δρόμοι ήταν καταχωρισμένοι στην απόφαση χωριστά, ανά συνοικισμό. Ακόμη, να παρουσιάσουμε, με την ευκαιρία, και κάποιους δρόμους νεότερους ή μετονομασθέντες παλιούς, που αναφέρονται αποκλειστικά σε πρόσωπα ή γεγονότα τοπικού ενδιαφέροντος.

Σκεφτήκαμε – επιλέξαμε να τιτλοφορήσουμε αυτή τη μελέτη μας ως «ΟΔΟΙπορικό στους Αμπελόκηπους Θεσσαλονίκης», κυριολεκτώντας και λογοπαίζοντας συνάμα με τη λέξη οδός. Είναι γνωστό ότι οι αρχικοί αυτόνομοι και όμοροι συνοικισμοί της δεκαετίας του 1920, Αμπελόκηποι και Επτάλοφος, συνενώθηκαν το 1934 σε μία ενιαία κοινότητα με την επωνυμία «Κοινότης Αμπελοκήπων». Συνέχισαν να συνυπάρχουν ως «Δήμος Αμπελοκήπων». Σήμερα ανήκουν στον ευρύτερο σχηματισμό «Δήμος Αμπελοκήπων – Μενεμένης» και συνυπάρχουν, επίσης, ως «Δημοτική Κοινότητα Αμπελοκήπων». Έτσι θεωρούμε αυτονόητο ότι, όταν μιλάμε για οδοιπορικό στους Αμπελόκηπους, περιλαμβάνεται και η παλιά συνιστώσα, η Επτάλοφος. Το «Θεσσαλονίκης» το θεωρήσαμε απαραίτητο, σε αντιδιαστολή με τους Αμπελόκηπους των Αθηνών, προς αποφυγή συγχύσεων.

Όσο για τον Αρίστατο, εκτός του ότι δεν βρέθηκαν γραπτά τεκμήρια στο πρακτικό ονοματοθεσίας του Δήμου Θεσσαλονίκης, δεν προέκυψε και κάτι νεότερο από τη μέχρι τώρα έρευνά μας, που να μας επεξηγεί ποιος είναι. Το αίνιγμα, το μυστήριο, συνεχίζει να παραμένει άλυτο. Για μας, όμως, βρέθηκε εξήγηση που να ικανοποιεί αρκούντως την περιέργεια και την αγωνία μας. Παραφράζοντας τον Καβάφη, λέμε:

Σα βγεις στον πηγαιμό για την Επτάλοφο,
να εύχεσαι νά ’ναι μακρύς ο δρόμος Αριστάτου,
γεμάτος περιπέτειες, γεμάτος γνώσεις. …………………………………………..
Ο Αρίστατος δε σε γέλασε, σου έδωσε αυτό το ωραίο ταξίδι.
Χωρίς αυτόν δε θά ’βγαινες στους δρόμους.
Άλλα δεν έχει να σου δώσει πια…

Μόλις διάβασα τον πρόλογο του Κώστα, έβαλα στο γκουγκλ τον Αρίστατο -και, ω του θαύματος, πήρα αποτέλεσμα, ενώ δεν είχα βρει τίποτα πριν από 3-4 χρόνια που είχα ψάξει ξανά, τότε που ο Κώστας μου είχε αναφέρει την απορία του.

Βρίσκω λοιπόν ότι ο Αρίστατος υπάρχει στο λεξικό του Πάουλι, ως κύριο όνομα ανθρώπου στη Ροδο, που έζησε τον 2ο ή τον 1ο αιώνα, με παραπομπή CIG III praef. p. VII 92, που θα μας πουν οι φιλόλογοι τι σημαίνει αλλά μάλλον σε Κόρπους Ελληνικών Επιγραφών πρέπει να αντιστοιχεί.

Αλλά τι σημασία έχει το εύρημα; Ήξερε ο εμπνευστής της ονοματοθεσίας, το 1931, τον Αρίστατο από τη Ρόδο; Και γιατί να τον τιμήσει ο προσφυγικός συνοικισμός;

Σημειώνω ότι, όπως λέει σε άλλο σημείο ο Κώστας, στην ίδια ονοματοθεσία δόθηκαν σε άλλους δρόμους τα ονόματα: οδός Μέλλοντος, οδός Ηλίου, οδός Δαρείου, πλάι στην οδό Αριστάτου. Οπότε, συμπέρασμα δεν βγάζω. 

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *